Eduard de Dene
editie W. Waterschoot en D. Coigneau
bron
Eduard de Dene, Testament rhetoricael, 3 delen (ed. W. Waterschoot, D. Coigneau et al.). In:
Jaarboek ‘De Fonteine’ XXVI, XXVIII en XXX 1976-1980.
Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/dene001test01_01/colofon.htm
© 2003 dbnl / W. Waterschoot en D. Coigneau
Verantwoording
Het Testament Rhetoricael van Eduard de Dene (Gent, Universiteitsbibliotheek, hs.
3330) wordt hierna door ons diplomatisch uitgegeven. Weliswaar betekenen sommige eigenaardigheden in de schrijfwijze van het Nederlands na het midden van de zestiende eeuw een grote belasting voor de moderne lezer, zodat wij er ons terdege van bewust zijn dat de aangeboden transcriptie enige eisen stelt aan het
uithoudingsvermogen van eventuele belangstellenden. Het Testament Rhetoricael is literair en cultuurhistorisch van groot belang voor onze zestiende-eeuwse geschiedenis in het algemeen en voor de Brugse situatie in het bijzonder, zodat de uitgave van dit handschrift - een trouwens reeds lang gekoesterde wens van de Nederlandse filologie - ook een ruimer, historisch geïnteresseerd publiek zou kunnen aanspreken. Toch hebben wij de voorkeur gegeven aan de diplomatische
uitgave-techniek, en wel om de volgende redenen:
Vooreerst vereist de studie van het Testament Rhetoricael reeds een zekere
vertrouwdheid met rederijkersteksten bij de lezer: De Dene is een moeilijk auteur, die vooral in zijn epitafen zulke staaltjes van ‘constighe’ stijl ten toon spreidt, vooral inzake woordvorming en syntaxis, dat hij zich zelf als het ware reserveert voor ervaren lezers, die de strikte eerbiediging van de authentieke tekstvorm wel op de koop toe zullen willen nemen.
De tweede - en voornaamste - reden is dat wij hier staan voor de autograaf van een
ervaren klerk. Het eerste element van dit argument zou reeds voldoende moeten zijn
om bezwaren tegen de strikt diplomatische methode van de hand te wijzen: onze
Nederlandse letterkunde is zo schaars gezegend met dergelijke exemplaren uit de
pen van de auteur zelf, dat, bij eventuele uitgave, het respect voor de schrijver de
voorrang verdient boven het gemak van moderne leesgewoonten. Daarbij komt nog
in dit
concrete geval dat De Dene zich bij het schrijven van zijn Testament Rhetoricael een waarachtig en onderlegd klerk ter vierschaar toont: de omvangrijke codex, die binnen een periode van acht maand voltooid werd, is een fraai voorbeeld van zestiende-eeuwse kopiistenarbeid: doorheen de 465 folio's heerst hetzelfde
regelmatige, brede geschrift, zonder merkbare verschillen bij begin en einde van de schrijfarbeid. De Denes bedrevenheid uit zich het duidelijkst in de behandeling van schachten en staarten, niet enkel in de begin- en eindregel van een pagina, maar ook midden in de tekst, waar hun opneming in een vorige of volgende regel dikwijls zeer talentvol geschied is. Deze virtuositeit van de auteur als schrijver heeft ons mede genoopt om deze codex strikt diplomatisch uit te geven als specimen van
zestiende-eeuwse schrijfkunst.
Concreet betekent dit dat het schriftbeeld zo nauwkeurig mogelijk gereproduceerd wordt. Het gebruik van hoofd- en kleine letters, het aan- en vaneenschrijven van woorden is getrouw overgenomen. Vooral het behoud van de hoofdletters na een prefix midden in een samenstelling kan storend werken voor de moderne lezer. Toch is deze schrijfwijze vrij systematisch door De Dene gehandhaafd, en dus door ons gerespecteerd. Voor de interpretatie van I/J en i/j hebben wij de hoofdletter met bovenschacht, schuine dakstreep en tong als I weergegeven, en alle andere vormen als i. De spellingen u voor [v] en v voor [y] werden uiteraard gehandhaafd. Ook de interpunctie werd onveranderd overgenomen. Afkortingen zijn opgelost in cursief en letters in humanistisch schrift werden gespatieerd. In voetnoot staan paleografische en codicologische opmerkingen (aard van de correctie, toestand van het handschrift).
Ook de oorspronkelijke bladspiegel is in de mate van het mogelijke gerespecteerd:
elke nieuwe bladzijde is als lees-eenheid beschouwd, en de tekstregels zijn dan ook
telkens opnieuw genummerd. Aangezien het notenapparaat hierbij onmiddellijk moet
aansluiten, treft de lezer dit soms midden de huidige bladzijde aan. De eerbied voor
de autograaf stoort ook hier alweer het gemak van de huidige leesgewoonten, maar
wij hebben gemeend tot dit procédé te mogen overgaan om de reeds hiervoor
uiteengezette redenen.
Als eerste inleiding bij deze tekstuitgave verwijzen wij naar ‘Eduard de Dene en zijn Testament Rhetoricael (1561)’ in Jaarboek De Fonteine 1969-1970, tevens verschenen als Rederijkers-studiën VII in de reeks Uit het Seminarie voor Nederlandse
Literatuurstudie van de Rijksuniversiteit te Gent, nr. XVII. Thans bieden wij de tekst van fol. x 1 tot fol. 150. In twee volgende boekdelen nemen wij ons voor de resterende tekst te publiceren, waarna wij hopen als laatste aflevering de onontbeerlijke aantekeningen te laten verschijnen.
Gent, september 1976.
+[x 1 r]
++
// M y n Te s t a m e n t . //
in Rhetorycken //
Die zieckzondich stene //
// yeghelick omtrent //
5 Laettet blycken //
// Elck hem zeluen wene //
Die Rusten vpde eerdsche lene //
muegher in speghelen //
// hem daer naer Reghelen //
10 Eer / den gheest verdwene. //
Zonde stynct / als van tloock de kene //
// Dat duechdelick smaect //
Wilt niet Afvvycken. //
ick die ter doodwaerts tcarreken Mene //
15 // dicwils ghewaect //
in tsconst practycken //
Met Recht en Rene //
// Kiest der huut tbeste //
Laet vaeren de Reste //
20 dat hinderlick schene //
// Van hier totten hend //
Binnen tsweerelts dycken //
By my ghemaect //
// R a s c h . V p . E n d //:
25 . 1 5 6 1 . // H e n e . //
[M e t u e t s p e ]
M e t u e t s p e
o c c u l t a p r o b a n t u r
+ Alle regels zijn onderstreept.
+[x 1 v]
+
[E e rlicke hu Regiert]
E erlicke hu Regiert
D ies men hu gheest / Bewaert V roylick duecht hanthiert A nders goedynghen niet bezwaert 5 R yplick toecommende dynghen anziet
D e bedrieghlicheden vreesende zyt V leeschlicke begheerten vliedt S uverlicke Leeft altydt
// D E s hu beuolen bewaeren es / Weder gheeft 10 D och der neersticheyt volght met staeden
E nde in Dronckenschap gheenssins Leeft N yemandt zo ne wilt versmaeden
E lck die hem verheft zal dalen tot schaeden
[R i s u s N i m i u s C a u e n d u s ]
// R i s u s N i m i u s C a u e n d u s 15 A g e q u e I u s t a s u n t
S a l u t a L i b e n t e r C o g n o s c e t e I p s u m .
H u m a n a r u m R e r u m V i c i s s i t u d o // V i o l e n t i a m o d e r i s
20 P a c e m D i l i g e
// E x e r c i t a t i o o p t i m u s M a g i s t e r N e q u i d n i m i s
// D o n u m q u o d c u m q u e p r o b a t o . E x p e r i m e n t o n i h i l c e r t i u s 25 N i m i a p a r c i t a s V i t a n d a
// E r u d i t i o r e s e f f i c i m u r o m n e s D a m n o /
+[x 2 r]
++
I n d e C a p i t a l e L e t t r e n D a e r t h u v v e r I n s t r u e r i n g h e
V y n d t I u i s t e t I a e r
+Anno .1557.
D e i s b o u c x e e r s t e c o m p o n e r i n g h e
+5 M o r t a l i a c o g i t a //
C o g n a t o s C o l e //
C o n c o r d i a m s e c t a r e //
// C o n t e m p t i o o m n i s s t u l t a //
C a l u m n i a m o d e r i s //
10 C o n s i l i u m p o s t f a c t a I n u t i l e //
L i n g u a m T e m p e r a //
V u l g i I u d i c i u m s t u l t u m . //
I u s t i c i a m C o l i t o //
I n d u s t r i a m A d i u u a t d e u s //
[S e n e c a I n l i b r o ]
15 S e n e c a I n l i b r o D e 4 .o r V i r t u t i b u s
S i p r u d e n s e s / A n i m u s t u u s T r i b u s t e m p o r i b u s D i s p e n s e t u r
. 1 . P r e s e n t i a o r d i n a //
20 . 2 . F u t u r a p r o u i d e . e t //
. 3 . P r e t e r i t a R e c o r d a r e //
D o l e o ! /
Q u i d d e m e / p o s t f a t a / D i c e n t H o m i n e s R e s p o n d e o
25 I n t e m p e s t i u a s o l l i c i t u d o . / hoc a Iuuentute prouisum esse debuit / Qualis fere Vita hominum /
Talis est Fama / //
+ Alle regels van fol. x 1 v en fol. x 2 zijn onderstreept, behalve r. 18 van deze laatste bladzijde.
+[x 2 v]
++
[P o n e d o m i n e C u s t o d i a m o r i m e o ]
// P o n e d o m i n e C u s t o d i a m o r i m e o heere / Een bewarynghe mynen monde // stelt honor et gloria Soli deo //
// Alleene tot god / Lof tallen stonde // helt 5 als prinche der victoryen / die ons zonde // velt
Medechynich gheneser / eer ons doodwonde // quelt // die tsmensschens / ghepeynsen oock totten gronde // telt Rechtueerdich Rechter / end om gheen Ronde // ghelt maer als hy wil wat Leift
10 // Tvreest / Beift
Ende / voor zyn woords / Faconde // smelt
To t t e n L e c t e u r
B i e d s a l u u t d e n A u c t e u r
// W a t C o m p o n i s t e // yet speculeirt //
15 ymaidgineirt //
maect dicteirt // ofte fantazeirt
preponeirt // sustineirt // Argueirt // solueirt concludeirt //
Tsamen gheRammelt int vulbrynghen!
20 // metter D o o d / Wordet al ghepasseirt gheconsummeirt // Gheadnihileirt ghevilipendeirt // Ghesuppediteirt
// Want zou es inne des weerelts omRynghen Dontbyndeghe / ende thende van allen dynghen 25 .1561.
[G o t der almechtig hat mich erledigt]
G o t der almechtig hat mich erledigt Vser den gewalt meiner veindt /
+ Fol. x 2 v, r. 1, 3, 12-16, 19, 23-27 onderstreept.
+[x 3 r]
++
Ta f e l o f R e g y s t r e //
D i e t g h e t a l D u e r z o u c k e //
T i n h o u d b y b e w y s t r e //
G h e e l Va n D e s e n b o u c k e //
. A . 5
folio.
256.
A.B.C. Vanden nieu ghehuwede A.B.C. Gheestelick / om Victorken
135.
myn Ioncxste zuene
A r g ument van Socrates Ieghens eennen 10
Ionckman / huwen ofte niet huwen
285.
A donis ionckman van vrau Venus bemindt
216 ende 218.
A fgodisten Afgodrie / ende vanden beilden
219.
A nghaende den Beildemaeckers
181.
A enigma ofte Raetsele / Tweederhande 15
200.
A d uocaten ende Rechters
287.
Amoureuse Minnaers
296.
Amoureuse discrete liefde Amoureuse Meyelynghen
*300
306.
Alle amoureuse dierkens 20
311.
Amoureuse solutie
312 Amoureux testament
340 Alle Eerdsche slampampers
323.
Alle Crychslieden ende Capiteynen
Argumentich proces tusschen soberheyt ende 25
351 Den Dronckaert
319.
Aristoteles Leert Ieghens Gramschap
f
o179 Achte clausulen intricaet Vanden ghecleede beesten
+[x 3 v]
+
.211.
Achtien metren goede Leerynghe
287.
Achtien poincten teender schoone vrauwe dienende
383.
Aerbeydt ende Ledicheyt / twee contrarien
.243.
Aucteur verhaelt wercken des vleeschs 5
252 Ande ghehuwede vraukens / Exempel van Penelope
372.
Aucteur / Noteirt ghulseghe ouerdaet
379 Aucteur / noteirt Vriendschap metter tonghe
381.
Aucteur Pryst de Romeynen ieghens ledicheyt
381.
Aucteur / noteirt Paulus Besicheyt te Corinthen 10
Aucteur / Discribeirt Ledichede
+ Fol. x 3 r, r. 1-4 onderstreept.
* Oorspronkelijk ‘Meyerlynghen’; ‘r’ doorgehaald.
382.
Aucteur noteirt Didimus neerstichede
Aucteur vermaent te werckene schriftuerlick
383. ende 84.
ende figuerlick
385.
Aucteur vermaent den slapaert Epimenides 15
396 Aucteur vermaent tsmensschens verghanclick leuen
436 Aucteur / Bidt god almachtich Refreynwys
425.
Aucteurs zekere goede vermaenynghe
387 Aucteur verhaelt van heliogabalus cnaepen
409 Aucteur Totten euangelyssche broeders
20
440 Adieu / Eer ick Reyse naer adams moer
. B .
438 B a l a d e van thuuterste Oordeel
312.
Balade Amoureux testament
296 Balade van twee amoureuse ghespeilneden
25
331 Balade / de stadt sint quintins ghewonnen
334 Balade / Slach te greuelynghe
274.
Balade / Argumentueux
277 Balade / vanden hertoghe van bruunswyck
.280.
Tzelfde in Walssche 30
179 Balade intricaet Vanden ghecleede beesten
+[x 4 r]
+
118.
Balade van tcakenbeen in tschotters hof handboghe
336.
Balade vanden dronckaerts
344 Balade vanden Wyne
367.
Balade Vanden Landskermessen 5
440.
Balade / daer by den aucteur adieu neimt
401 Bethanyen / Bekeerde zondaressen
423.
Bedynghe Refereynwys
418.
Bedynghe / Vpden witte donderdach
160 Bedynghe / De profundis clamaui in Walssche
10
238.
Bedynghe Ieghens ghiericheyt
130 Bedynghe tot god almachtich / om sterck ghelooue
Eerste blad Bedynghwys / Prologue vanden Boucke
52 ende 81 Boghaerdsche schoolkyndren knechtkens ende
meyskens
59.
Beghijnkens Ten Wynghaerde 15
56.
Benedicite ende gratie in Vlaemssche
286 ende 241.
Baert Draeghers ende Baetzouckers
188.
Beneficianten Permuteirders
219 Beildemaeckers ofte Beildesnyders
222.
Betrauwers vp Mensschen 20
203.
Boorghe Voor yemandt blyfuen
C
28. ende 162.
C a p e l l e Vanden helighen gheeste ende de xiij
e38 Capelle sint iooris steghere Vpde marct
40 Capelle vanden helsenaers Tsint saluators
25
41.
Capelle Sint amandts Capelle Vanden Schilders Capelle vanden Pypers Capelle Sint Loyshius
43.
Capelle Sint eeuwouds buten 30
43 Capelle Vanden drie zanttinnen
+[x 4 v]
++
45 Capelle Sinter niclaeus
49 Capelle vanden Backers / ende clerck aldaer
Capelle ter Derder oordene
89 Capelle vanden maeckeliers ten vlamyncdamme
5
106.
Capelle Vanden Schiplieden
Capelle Vp den stuuenbergh gheseyt hemelRycke
109 Capelle ter Calomme
112 Capelleken van sinte maertins inde vulderstraete
115 Capelle van iherusalem
10
125 ende 27 Capelle vanden clercken ende clercken vander Burch
116.
Capelleken van sint Erasmus Vp tproossche
117
+Gheeraerd Drael
Carnation Conyngh vanden ouden boghe
+117
+Pe. Dassonneville
Carnation Conyngh vanden ionghe boghe
+121
+glaude vander mandere /
Carnation Conyngh Vanden Ardchieren
+124
+Me. pauwels de graet
Carnation Conyngh vanden Coluevryniers
+208 Carnation doe ick ghevanghen was
324 Carnation Bourgoensch Crucewys
325 Carnation / Een herte inde middele
326 Carnation van Cleuen ende gheldersche
20
327
*Carnation groot / Van Buenen
Carnation vanden Paeys / Oock een int zotte
330 Carnations diueerssche van terwanen ende andere steden
333 Carnation van Conyngh philippus Victorie
451.
Carnation als dit Rhetoricael testament vuldaen was 25
389 Capiteynen vanden zevene doodzonden
422 Christus / Waeromme eerst voor ons verResen
395.
Cleenmoedeghe in tribulatien
262 Clappaerts Tusschen man ende wyf
+ Nota in margine onderstreept.
* Oorspronkelijk ‘326’; ‘6’ verbeterd in ‘7’.
225.
Corte beschryfuynghe vanden verwaende mensschen 172 Cornelis breydel Refereyn
187
Conyngh Philippus
134 Credo in Deum in Vlaemssche
204 Cypier ofte Steenwaerdere
35
Colfdraeghers Dienaers
15.
Cloosters en kercken Graeu broerkens
+[x 5 r]
+
Ende Predicaren
17 Clooster Augustynen broeders
27 Clooster Caermers Broeders
48.
Cloostere Vanden Eechoutte 5
49 Cloostere staelysers / Willemynen / Colletten
56 Cellebroeders cloostere
73.
Costere van sint iacobs kercke
397.
Clusenaers
451 Conclusie van desen boucke
10
D
401 D a u i d s z e u e n e psalmen
323 Dauid strydBaer
296 Dialogue vanden twee amoureuse ghespeilneden
283 Descriptie Van vrau Venus
15
204 Dienaers Colfdraeghers
186.
Dertien dach Refereyn
283 Descriptie Vanden vleesschelicke Minnaers
310 Duvelssche dochteren by onRechtueerdicheyt
320.
Doodslaeghers 20
342 Dronckaerts Logende
349 Dialogue van Soberheyt ende dronckaert
E
151 E p i t a p h i u m ende Clynckynghe . I . de scheereren
153 Epita / Donaes van wambeke
25
154 Epithaphium ende clyncken Andries de wilde
Epi / ende clyncken M.
esteuin vanden gheenste 155
158.
Epithaphium ian De stercke
158 Epitaphium Cornelis Eueraert
+[x 5 v]
+
Epita / Dheer claeys Colue
159.
Epitaph / Pieter panne Ende
van ian lyebaert
160 Epitaphium Landslood Blondeel
5
447.
Epitaphium Groot ende cleene Vanden aucteur
353 Epygramma ofte . 4 . metren
226.
Euangelion Vanden vyf gheerste broeykens
413 ende 415 Euangelion vpden kerstdach
Euangelion Vpden kerstnacht 10
Euangelion 4.
denzondach naer xiij dach 376
416.
Euangelion Vpden dertien dach
417.
Euangelion Van tvrauken van Cananee Euangelion .18.
enzondach naer Trinitatis 318.
422 Euangelion zondachs daer naer
15
419.
Euangelion vpden paeschdach
Euangelion Den tweeden Derden ende 4.
den410.11.12.
zondach inden aduent
389.
Eerdsche vvandelaers
234 ende 241.
Eerghiereghe ende Eeghin baet zouckers 20
346.
Exempel vanden Ryckman tsnuchtens inbytende
387.
Exempel Totten ledighen mensschen F
386.
F i g u e r e vanden getrauwen dienaere G
25
117 G h i l d e oude Cruusboghe
117 Ghilde ionghe Cruusboghe
Ghilde Vanden ardchieren / aldaer
123 Ghilde Vanden Coluevryniers
+[x 6 r]
+
124 Ghilde Vanden hallebardiers
Ghilde vanden Bollaerts
Ghilde clercken vanden voornoomden ghezelschepen 42.
G o d s h u u s Sinte iulyens 5
42 Godshuus Ten Magdaleenen
Lazarus ziecken aldaer
48 Godshuus Sint ianshuus
Godshuus Sint iacobs sinte katherine p.
ro49
81 Godshuus Sint ioob inde ezelstrate
10
73.
Ghasthuus Ten blende lyeden
225.
G h i e r i c h e y t s Regiment
228 Ghiericheyt contrarierende / Leerynghen
229 Ghiereghe zoorgfuldeghe
228.
Ghierich eerdsbusschop Te mens 15
230.
Ghierich Conynck Achab
231.
Ghiereghe Gheltgaerders
234 Ghiereghe Eerghiereghe
241 Ghiericheyt / straft paulus
140 Gheestlicke Leerynghen
20
182.
Gheestlicke hueverheyt
244 Gheestelicke Liefde
247.
Gheestlicke amoureuse dhelighe scriftuere
251 Ghehuwede
256.
Ghehuwede tyelick 25
204 Ghevanghenen
386.
Ghetrauwe dienaere hoedaenich zyn moet
215.
Gods ghebod verachters
317.
G r a m s c h a p s Regiment
320 Gramschap wraeckghierich
30
320.
Gramschaps Medechyne
321 Gramme Roerzouckers
335.
G h u l s i c h e y t Regiment
340 Ghulsich groot slockere
+[x 6 v]
+
340 Ghulseghen afgod Bel
340 Groot dronckaert martialis
373 Ghulsicheyts conclusie
H 5
247 H e l i g h e s c r i f t u e r e / gheestelick Lief
387 Heliogabalus beual zyn knechten besicheyt
280 Historie in walssche van Bruunswyck
17.
Historie dauids ten Augustynen
56.
Historie vanden verloren zuene Ten cellebroeders 10
251 Historie van thobias int Corte
250 Huwelicken staet
253.
Huusman ofte Vader des huusghezinde
209 H o u e e r d i c h e y t s Regiment
209 Houerdicheyts descriptie / met huer . 7 . dochteren 15
211.
Houeerdicheyt / contrarie vyf metren in walssche I.
415 I n P r i n c i p i o erat verbum in Vlaemssche
140 ionghe kynders leerynghe
289 ionghe Minnaers
20
261 Ionghers ende Mannen
259 Ionghe Mannen
262 Ionghe Dansserkens
266
Ionghe ghehuwede Vraukens
256 ionghe Weduwen
25
175.
ionghe Rhetoricienen K
+[x 7 r]
+
K e r c k e Sint donaes / Sint saluators Onser vrauwen ende Sint gillis voor vermaen midsgaders clocludere ende waswyf aldaer / Sint baselis
5
tscepenhuus voor tvrye / ende nietken de naeysterghe Al tsaemen f
o37.
38 Kercke Sint saluators
44 Kercke Onser vrauwen
47.
Kercke Onser vrauwen Organiste 10
73.
Kercke Sint iacobs ende Costere
86.
Kercke Sint Wouburghen
87.
Kercke Sint gillis
106.
Kercke Sinte Cruus
109.
Kercke Sinte Cruus costere 15
112.
Kercke Sint Anna
38.
Kercke sinte pieters / sint ians ende sinte kerst L
140 L e e r y n g h e omme ionghe kynders
377.
Leerynghe ieghens haet ende nydt 20
336 Leerynghe Ieghens ghulsicheyt
382 L e d i c h e y t moeder van allen quaede
342.
Legende vanden dronckaerts
367.
Landskermessen Regiment
375.
Liefde Bescryfuynghe 25
f
o.2.
L i e d e k e n pater noster naer de lettre
133.
Liedeken Pater noster huutgheleydt
3.
Liedeken Salue Rex
4.
Liedeken Salue Regina
3.
Liedeken Aue Maria 30
L i e d e k e n s
+[x 7 v]
+
f
o4.
L o f z a n g h tot god almachtich
9.
in te domine speraui
26 Dominus illuminatio mea
79 verba mea auribus percipe
5
77
Cantate domino canticum nouum
84 Domine in virtute tua letabitur Rex
90 Exultate iusti in Domino
95.
in te domine speraui dauids 70 Psalme 10
96 Cum inuocarem te deus justicie mee
100 Diligam te Domine
103 Laudate pueri dominum
104 Ad dominum cuum tribularer / Clamaui
128 Deus laudem meam ne tacueris
15
401 Dauids zeuene penitentiale Psalmen
34 Liedeken van tsweerelts temptacien
54 van thelich bloedt in walsche ende vlaemssche
55.
Een andere liedeken van theligh Bloedt
75.
vanden helighen Sacramente 20
59 ende 65.
Liedekens Leyssewys
67 ende 69 Liedekens drie
80. 85 89. 91. 94.
Andere Liedekens
105 Liedeken gheestelick
109.
vanden helighen Cruce 25
120 Liedeken vanden edelen handBoghe
110. ende Cxi.
Drie gheestlicke Liedekens
149.
Liedeken gheestelick
142 vander Benauthe / Boerdelick Liedeken
208 Liedeken vanden ghevanghenen
30
232 vanden zeeman
266.
Liedeken van Vecy Iehan
Liedeken huut dauids Lxxxi.
epsalme 202
+[x 8 r]
+
192 Ander Liedeken gheestelick
266 Liedeken vanden hannekens
tot 270 Liedeken Alf walsch alf vlaemsch
Liedeken van een ghehuwede 5
Liedeken vanden Knispaert
420 Liedeken Vander verRysenesse
328 vanden Paeys
271 Amoureux Liedeken
272 vanden vreckaerts
10
300 Gheestlick Meyliedeken
302 Amoureux Meyliedeken
Ander Meyliedeken
303 Dansliedeken Vanden Mey
304 Een ander Meyliedeken
15
306 Liedeken Vpde nachtloopers
351 Ander liedeken
352 Dronckaerts zangh
354
Liedeken vpden stoorm van Munster
366.
Een ander Liedeken 20
371 VastenAvendt Liedeken
342 L o f vander taerwe
343.
Lof vanden wyne M
6 M y n testaments beghin metter prologhe
25
12.
Myn begrauynghe en de vanden ouerleden wouckeraere
Myn iaer ghetyde Beset / Crune lettre /
13 pardoenbriefuen ende prochiepape tsamen
131 Myn Weduwe ende alle andere weduwen
30
131 tot 142.
Myn kynderen zuenen
+[x 8 v]
+
143.
Myn drie Dochteren
.143 ende 144 Myn Rhetoricale Componerynghe
Bouxken Briefuen / Chaerters schilderyen inctpot / Pennen / Scriftooris / Comptoir 5
inden burch ende anderssins
144 Myn ghebuerschip
145.
Myn Bril ende Rapiere
289 Myn boelken Eens was
440 Mynen Langhen Adieu
10
147 Myn Somme totale Van myn staet
146 Myn ghereede ghelt Cleederen habyten /
147 Barnynghe ende andere zaecken
146 De Clynckynghe mynder venditie
447 Myn Testamentarissen
15
227 Machteghe van goede
249 Maegdelicke staet
261 Mannen ende Vrauwen
345.
Maertsbier Drynckers
385.
Morael Totten ledeghen mensschen 20
354 Morte Paeyen
222.
Mensschen Betrauwers
232 Milde zeeman
280 Meersmannekens
305.
Meyplantynghe Gheestelick 25
370 Missiue an VastenAvendts discipelen
354.
Missiue An Poyknechten te hutrecht N.
N y d i c h e y t s Regiment ende diueerssche
375.
Leerynghen daer ieghens
30
179
*Nieumaer Vraeghers
+[x 9 r]
+
223 Nieuloopteghe Voyaidgiers
306 Nachtloopers
376 Nydeghe Grammoedeghe
375 Nydicheyts Bescryfuynghe
5
380 Nydeghe Tonghen
O
242 O n c u u s c h e y t s Regiment
273 Ouerspeelders
445.
Obstinaete zondaeren 10
214 Ongheoorsaemeghe
255.
Onderdaeneghe Mans
47 Organiste Tonser vrauwen
256 Oude vrauwen
Oude weduwen 15
O o r l o g h e om diueerssche zaecken te
323 mueghen doene
322 Oorloogshlieden
P
420 P a e s c h l i e d e k e n
20
319 Paeys descriptie
324 Paeyslick Rondeel
397 Penitenten Clusenaers
326 ende 327 Processie generale
333.
Processie generale 25
347.
Poyknechten
383.
Poetich exemple ieghens Ledichede
171 Pieter de zanghere Conynghfeeste Refereyn
201.
Policye Meesters
190 Predicanten
30
203.
Procesvolghers
208 Potdraeghers Vanden steene
+[x 9 v]
+
238 Platte Buersen
208 Prologhe vanden zevene Doodzonden
188.
Permuteirders van Benefitien
* Oorspronkelijk ‘212’; geschrapt en ‘179’ erboven geschreven.
Q 5
14.
Q u e t s t hu met gheen ghiericheyt heerders der scapen 174.
Quictancie Refreynwys die van damme R e f e r e y n e n
A
8 A d p a t r e s n o s t r o s Zyn dese vooren
10
28 Alleene zy god Eere ende glorie
236 Al dat zotten zien / dat es huerlieder gherief
291 Ach lief hoe zoud ick hu cunnen alsoo vergheten
364 Al datte en dynct my gheen Abelheyt wesen
390 Afkeerende vanden schoonhemelsschen weghe
15
426 Al doode my god / Noch zalick hopen
B
132.
B e m i n t g o d bouen al / huwen naesten der naer
242 Bemint hem die hu bemint ghy zulles gheloont zyn
244 Bedect my schoon Lief / inde gaeten huwer wonden
20
C
30 C h r i s t u s es tonser Rechtueerdicheyt verResen
86 Comt tsheeren tafel Reyn met hu bruloft cleedt An
115 Comt al tsheeren tafel met hu bruloft cleed An
+[x 10 r]
+
393 Comt al tsamen huuten houcke der duusterheden
397 Clouck en lydsaemich Ieghens becuerynghen vecht
421 Christus / es ons paesschen gheoffert verResen
D 5
f
oprimo
+In principio erat verbum
D e d u u s t e r h e d e n hebbent begrepen Niet
+70 Die beloften Lief zalick nemmermeer vergheten
72 Die niet ghewasschen es / en heeft gheen deel met my
187 Dat hy paeyslick Regieren mach alle zyn landt
188 De schaepen worden meest / om haer wulle verpacht
10
190 De waerheyt des euangelys Laet by hu blyfuen
212 Daghelicx verghanck schoonghenoughelick niet
213 De daghelicxsche weerelt gheel int zotte speilt
219
De Beildemaeckers zyn Al te gadre niet
233 Daer en es gheen bermherticheyt Vpder eerden
15
238 Dat waere wat vreimds / end zoo ghebuerde
239 Daer om heb ick een plaeghe in myn buerse creghen
255 Dat ghy my ghebiedt lief / en zal ick niet laeten
259 De vreese des heeren / Es tbeghin der wysheyt
288 Daer in vynd ick meest de amoureusheyt der vrauwen
20
295 Dies zalicker wel mede myn zinnen behouden
305 Den boom van tcruce christi in therte plant
309 DuerRyd vry den trypzack maer therte doch wacht
347 Dan drynck ick myn buucxken vul alst al gheseyt es
*
353.
Droncke man droncke dynck etc
a25
362 Drynct eens naer gratie / eer dat ghy ghaet
360 Dan gruut my ieghens thuusewaert ghaen
Dan zullen wy vanden slaep des doods etc
a435.
E
74 E m a n u e l iesus christus onsen heere
198 Een clappaert can quaelick zyn tonghe bedwynghen
+[x 10 v]
+
264 En laet ionghers vpcommen want ghy hebt een wyf
294 En waere duer liefde wie zoud verdraeghen
321 Een vreidzame tonghe es een boom des Leuens
341 Eylaes / vp tverRysen voorwaer zy niet en dyncken
5
356 Een lecker beitien es vullicx gheten
357 Een vrauwe / meest nood es / den dienst van een vuldere
416 Een kynd es ons gheboren end onslieden ghegheuen
F
361 F r a e y e bachus disciplen drynct een vroylicken dronck 10
445.
Felle pyne / zullen de quae ghezeyde Lyden G
G h y z y t petrus / en vp desen steen
39 zalick myn kercke funderen
42 Ghaet in vreden hu ghelooue heeft hu zalich ghemaect 15
97 Ghij hebt my ghetraut lief wie zal my scheeden
115.
Gheel tonser leerynghe sprack christus mondt
148 Gheen ander dan ghy Can my niet ghenesen
177 Ghy alle die blaemte van Rhetorica spreken
201 Godsvruchtich Regiment eendrachtich telcker stede
20
* Oorspronkelijk ‘335’; laatste twee cijfers geschrapt en vervangen door ‘53’.
222.
Gheenssins / want dier vp betrauwen / zyn vermalendyd 231 Gheeft mildelick zo word hu oock milde ghegheuen
240 Ghaet in hu buerse / en gheeft datie wilt
252 Ghy mannen wilt huwe huusvrauwen beminnen
261 Ghy ionghe Mannen ghehuwet ofte onghehuwt
25
H.
36 Hu bermherticheyt heere / es beter dan tleuen
52 Helpt neerstich desen boghaerd der ionghe scholieren
+[x 11 r]
++
58 heere / ghy zult hu gheplantte wynghaerd bewaeren
289 Hoe lief / eist mueghelick ghy ander beminnen mueght
291 Huer blyde schoon oogskens doen my verhueghen
318 Huwen god huwen heere end hu naesten bemindt
5
378 Huwen naesten wilt / als hu zeluen Beminnen
heere wilt niet wasschen myn voeten alleene etc
a418
425 Het moet eens zyn / dat wy al steruen
433 Heere god beschermt ons van die eeuweghe doodt
I 10
Refereynwys int eerste blad I n p r i n c i p i o e r a t Ve r b u m
113.
I e s u s name / es ter weerelt veel eeren weerd
209 Ick wilde wel de weerelt alleene Regieren
247 Ick en can my hier in lief / niet ghenouch verblyden
254 in een eerbaer wyse stercke vrauwe goet
15
265.
Ick liet noch al goet zyn behild ick tmyne
308 In myn kethel comt ghildekens cuusch ick net
358 Ick vreese tian dat ghy my wilt verzenden
413 In een ghedaente des dienlyncx wilde menssche worden
411 iohannes volgde christum in oetmoedicheyt naer
20
448 In huwen handen heere beveel ick mynen gheest
K
216 K e e r t hu zinnen van alle Afgoderie
299.
Kir zie eir Liefken / ten mach niet al gheseyt zyn L
25
27 L o f m a r i a ghezuvert naer moyses wet
16 Lof moeder maria vul gratien vloeyende
daer of dhooftlettren van tRefereyn spellen
+ Fol. x 11 r, r. 17-18 onderstreept.
het Aue maria in Latyne /
f
o245.
*Lief heb ick hu / in my niet ghegreffyt gheint
30
31 Lof heligh gheest Alder wonderlicxst Werckende
+[x 11 v]
++
33
+Noteirt
Lof van Dhelighe D r i e v u l d i c h e y t
+44 ende 71.
Lof Vanden helighen Sacramente
93.
Lof wonderlick wonder noyndt wonder zoo groot
98 lof maria Als iahel wyscrachtich ghepresen
5
106.
lof Crucen boom draeghende zalichste vrucht
123 Lof Barbara blynckende peerle vul duechden
125.
L o f Va n d e r E d e l e P e n n e
186 Lof onverwonnen Conyngh der Cuenynghen
342 Lof dan Reyn edel taerwe ghezact
10
344 Lof dan wynghaerd / daer men zo goede wyn huutclaert
215 Lief doet ghy myn beuel / ick zal hu beminnen
262 Laet man ende wyf doen / zy zullens wel eens zyn
307 Lief als ick huwe / zult ghy niet ter bruloft commen
M 15
47 M a g d a l e n a lydsaemich duer tshelichs gheest wercken
205.
Men zietter al duer brillen van yseren traelien
290 Macht vvesen lief laet my huwen troost ghewinnen
359 Met inde middelmaete wel thuus te brynghene
395 Machmen wel doen en vroylick gherustelick leuen
20
399 Myn liefste vriendinne heb ick hu niet ghenesen
N
194 N e m m e r m e e r zal de waerheyt verwonnen blyfuen
292 Noyndt nyemandt en hadde / noch my zeluen zo lief
O 25
214 O n g h e h o o r zaemheyt / doet god meest de weerelt
plaghen
227 Onder hu / en laet gheen bedelaers wesen
* Deze regel is later in grijzere inkt bijgevoegd.
+ Fol. x 11 v, r. 8 ‘Vander... Penne’ onderstreept.
247 Och lief tes schande datmen hu die oneere doet
+[x 12 r]
+
255.
Och zoud wel doen / hond zaegh ick myn wyf niet
415.
Omme met hem ghebruucken dat eeuwich leuen
423.
O hemelsch vadre verlost ons / van allen quaede P
5
210 P e y n s t doch wat ghy waert / wat ghy word / wat ghy zyt
Q
14 Q u e t s t hu / met gheen ghiericheyt heerders der schapen R
184 Rechtueerdicheyt bemint ghy die de eerde Iugiert
10
286 Reyn vrauwelick gheselschip verchiert een feeste
370 Roupt dat hu vastenavendt dan helpe thuwer noodt
S
11.
S p e s m e a d o m i n e /A Iuuentute mea
182 Stelt hu leuen voor de schaepen ghy die heerders zyt
15
311.
Steruen in Liefden dats tslot van Minnen
88 Schict hu al tsheeren tafel in liefde verzaemt
T
235 Ty t e l doch van zaelicheden myn ziele verleent
275.
Twyf zou de man best derfuen / dan de man twyf mach 20
387 Traeghelick keert hu te godewaerts niet
V
284 V r a u Ve n u s / der vleeschlicker liefden goddinne
Gheel de weerelt Bedrieght
354 vroylick inde harde Bolle continueirt
+[x 12 v]
+
360 van een vul vat zo had ick Liefuere
365 Van zulck een cabouterken was noyndt ghehoort
436
vonnest my naer hu ghenaede / niet naer myn zonden
W 5
203 W i e boorghe blyft // zoorghe styft // ende vriendt word vyand
196 vvant also menich hooft Also menich zin
223 vvilt inden ghecruusten god gheloouende wesen
226 Want wat philippus doen zou / wist hy de weten
292 vvie zoude zulck Liefuelick byzyn verleeden
10
357 vvel eens zo ghafseme vander taerte
376 Want liefde des naesten en werct gheen quaet
392 Worpt de diensterghe der zonden / end huer zuene huut Z
82 Z y n bloedt voor dranck en zyn vleesch voor spyse 15
Zalich zyn die ten avendmale des Lams
107 gheRoupen zyn
160 Zaelich zyn de dooden die inden heere steruen
191 Zalich zyn die hooren twoord gods / en dat bewaeren
197 Zulck zeght de waerheyt / tware beter gheloghen
20
215 Zy hebben god Lief die zyn gheboden houden
220 ende 221 Zyn zy niet zot die hem daer up betrauwen
229 Zulck zoorght voor een brood die ghenouch an een cant heeft
410 Zien commen in een Wolcke als god almachtich
25
411 Zaelich die word niet gheschandaliseert in my
R o n d e e l e n
223 R o n d e e l Vp gheen mensschen verlaeten
+[x 13 r]
+
237 Rondeel Der zotten ghetal
285 Rondeelen viere ghekethent
310 Rondeel Andre zin
348 Rondeel by Equiuoque
5
351 Rondeel AueRecht
449.
R a s c h . V p . E n . D e n e Refreynwys
177 R h e t o r i c a Wat zy
Rhetorica Beminders
*177
175.
Rhetoricienen Poetich testament 10
175.
Rhetoricienen ionghers
176 Rhetoricale intricate .4. Metren
176 Rhetoricienen personnaidgen
200.
R e c h t e r s ende Aduocaten
245 Refereyn gheestlick
15
286.
Reyne eerbaere Vrauwen
* ‘Beminders’: oorspronkelijk ‘l’; ‘B’ erover geschreven.
S
136 S a l o m o n s diueerssche prouerbien
212 Saudeniere vander weerelt
20
191 Sermoen volghers
250 Sceppers huus
394 Scrupuleuse gheesten
249 ende 250 Schriftlicke Leerynghen
240 Splytemytbuersen
25
204 Steenwaerdere ofte Cypier
Soorte van volcke ghecoordt ghaende
218 Socrates noteirt vanden Afgoden
349 Socrates ander Leerynghe
Supplicatie ionghe practizientiens ter
+[x 13 v]
+
127 burch omme vp Rosbayart te zittene
346 Soberlick leuen verhaelt Boetius
322.
Socrates Leerynghe ieghens clappaerts
322.
Stryd inwendich 5
T
T r a e c h e y t s Regiment ende leerynghen
380 daer Ieghens
329 Terwane ghewonnen ende hueren oorspronck
262 Twistmaeckers tusschen man ende wyf
10
256 Tpruetelwyf Preuetelt
238 Twee vier Regulen
438 Twaelf clausulen van het Oordeel
427.
Testament Vander Doodt
399.
Troostynghe der zondaeren 15
V
253.
Va e d e r des huusghezin
234 vlaendren verandert
195.
Vier zaecken contrarie der waerheyt
139 vyf dieren den mensche in vyf zaecken te bouen
ghaende 20
219 victorie Leeu van iuda
334 Victorie te greuelynghe
328 Vlaemssche Franssoysen
225 verwaende mensschen corte beschryfuynghe
339 Verdoolde Mensschen
25
283.
V r a u Ve n u s bescryfuynghe
283 Vleesschelicke minne
274 Venus Legisten
264 Vier duechdelicke ymaidgen
+[x 14 r]
+
265 vier metren Rhetoricale
273 Vier metren walsch ende vlaemsch
274 vier metren van venus werck
273 Ve t u s t i n a Een leelicke vrauwe
5
311.
vraeghe wat tslot van Minnen es
369 vastenAvends disciplen
380 Vier zonderlynghe quaetheden van Nero
W
195.
Wa e r h e y t heeft zonderlynghe vier partyen 10
222 vvaeromme Christus eerst voor ons verresen
348 vvat een weerd weerdt es
274 vvie meest mindt man ofte twyf
212 Weerelt Watse zy
211.
Walssche vyf metren ieghens hoveerdicheyt 15
199 vvethouders Testament
351 Weerdinneken ontsteict ons een vul vat
343 Wyn Refereyn
W i t d o n d e r d a c h R e f e r e y n e n . Eerst
20
162 Tot Jan van oost
164 Tot Mattheeus de Queestere
166 Tot Andries de wilde
167 Tot Gillis de Cuussche
169 Tot Ghysbrecht buuck
25
243 We r c k e n des gheests
244 vvercken des vleeschs
184 Weerlicke Regenten
220 Wanckelbaere dwaesen
230 vveerelts Abuusen
30
Z
+[x 14 v]
++
401 Z e u e n e dauids psalmen
391 Zeuene doodtzonden conclusie
198 Zeuene Reglen die zulck clappaert zeght
400 Zesse dynghen doen godlicken troost vercryghen
5
392 Zondaers ende Zondaressen
+ Fol. x 14 v, r. 23, 24, 26-27 onderstreept; r. 26 ‘p’ in ‘O’ geschreven.
399 Zondaeren Troostynghe
121 Zot Vander handboghe Testament
122.
Zotte boucken inde filosofollie
221 Zotte Betrauwers
10
236 Zotghiereghe Zotten
229 Zoorgfuldeghe Ghiereghe
41 Z u s t e r k e n s van tshelichs gheesthuus
58 Zusterkens of baghynkens ten wynghaerde
67 Zusterkens ten Castaengneboome
15
73.
Zusterkens inden ouden zack
82 Zusterkens buten der Ezelpoorte
89 Zusterkens Carmelytessen ten vlamyncdamme
92 Zusterkens tsinte claeren
98 Zusterkens ter potterye
20
110.
Zusterkens Tsint obrechts
T // S // R // a l . I .
e e u v v i c h i n d e n . A l . h e m e l / / S . //I
25 // M //
p
I n d e r W e e r e l t . z y n W y . 1 5 6 1 .
+[x 15 r]
++
[Rhetorica. heeft thuerer adsistentie]
[ingeplakt: middenstuk van de uitslaande plaat, behorende bij de Spelen van
sinne... Ghespeelt... binnen der stadt van Andtwerpen... int Iaer ons Heeren M.D.LXI, Antwerpen, 1562. Afgebeeld is Rhetorica op een pedestal tussen Prudentia en Inventio.]
Rhetorica. heeft thuerer adsistentie gheestighe vvysheyd ende inuentie
Liefde Redene
[Hieronder is een ingeplakt stuk verdwenen, en wel het resterende linker stuk van de voormelde plaat, voorstellende Pax, Caritas en Ratio.]
+ Fol. x 15 r, r. 2 onderstreept.
+[x 15 v]
++
A u c t e u r
I n R e c o m p e n s e v e e l y d e l h e d e n I n w u l p s c h e s n e d e n
Vo o r t y d s b y m y g h e d i c t e i r t 5 I n v l e e s c h l i c k e h u u t z i c h t y n g h e
H e b I c k o m d e n g h e e s t s t e l l e n t e V r e d e n met neersteghe zeden
D i t t e s t a m e n t g h e o r d o n n e i r t T o t b e t e r e s t i c h t y n g h e
[E x e r c e p r o b i t a t e m ]
10 E x e r c e p r o b i t a t e m D a t u m s e r u a V t e r e v i r t u t e A l i e n i s a b s t i n e R e s p i c e f u t u r u m D o l u m t i m e Vo l u p t a t e m t e m p e r a S o b r i u s e s t o
D E p o s i t u m R e d d e
15 D i l i g e n t i a m a d h i b e E b r i e t a t e m f u g e N E m i n e m v i t u p e r a
V n d e . e s . R e d d e . v a d e . In dese vier woorden lettre meer noch Min Es Iuist E d u a r d u s d e d e e n e Der in
20 . 1561 .
+ Fol. x 15 v, r. 1-9, 19 onderstreept.
+1 r
+
15 + 61 Psal. 63.
E x a u D i . D E u s o r a t i o N E m . m e a m .
D e h o o g h s t e gheintroneirde Magnificentie 5 drievuldeghe Preheminentie
Eenvoudighe prouidentie
God vader / god zuene / god helich gheest / almachtich als ouer al hebbende superintendentie
Wien buugsaem vvesen moet / eerdsche prudentie 10 Ornate / elegante / Ciceroneghe inuentie
der athenen eloquentie
der Legisperiten Reminiscentie
al wat zy firmamentelic // Thuwer Reuerentie oock knyebuuglick zyn / hoe Edel wyscrachtich 15 // O tdien f[i]ne* int hooghe // myn ooghe // Warachtich
bem thuwaerts eendrachtich
oetmoedich vpheffende / Thuwer ghenaede I e h o u a h z e b a o t h // zyt myns ghedachtich T r a h e m e / / P o s t t e .
20 ick die Wandel duusternachtich
vergheeft / Wordter yet meszeyt van blaede te blaede F i a t / hopende / Tmynder supplicatie verwachtich al Com ick spaede
heere zult my verlossen vanden quaede
[V p t b e t r a u v v e n van dien zo wilick beghinnen]
25 V p t b e t r a u v v e n van dien zo wilick beghinnen mids tshelichs gheest gratie / en drie zantinnen Bede / Catherina / Barbara / Magdaleene
Wiens ghildebroeder / huut een godsvruchtich beminnen ick zy onweerdich onReene
+1 v
++ als simpel Archadiste Ruud plomp van zinnen / Myn Rhetoricael testamentken cleene
Zynde oock Memoriael Bouck eene
M a e r eer ick my vvilde pooghen te begrypene yet 5 voor een eerste beghin / ick eerdschCrupende woorme
vvilde ter eeren gods (zonder wien / vermueghen Niet) Stellen naer de lettre / het Euangelion ziet
I n p r i n c i p i o e r a t v e r b u m
* Gaatje in het papier (roest) op de plaats van de ‘i’.
+ Fol. 1 v, r. 8 onderstreept.
Dies myn ooren sloughen storme*
10 Begrypende gods eeuwicheyt / en zyn mensschelicke forme
R e f e r e y n .
I n d e n b e g h i n n e Was twoord warachtich Ende twoord was by god** ghebenedydt ende god was dat woord Almachtich 15 dit was In tbeghinsel / By god altydt
Alle dynghen / zyn duer hem ghemaect bevrydt en zonder hem esser niet ghemaect beseuen Een god in drie persoonen / diet al verblydt
datter ghemaect es / in hem was tleuen 20 ende tleuen was tlicht der mensschen ghebleuen
ende tlicht schynt inne die duusterheyt ziet maer hoe claerlichtende / dit licht was ghegheuen
de duusterheden / hebbent begrepen niet D a e r was een man ghezonden / van god Certeyn 25 Wiens name Iohannes was zonder blame
dees es ghecommen in een ghetughenesse Reyn om ghetughenesse gheuen / van tlicht Eersame
+2 r
++ vp dat zy alle zouden / duer hem gheloouen bequame iohannes / die en was tlicht niet / maer
om dat hy zoude / Tonslieder vrame
ghetughenesse gheuen / vanden lichte claer 5 het was / een warachtich licht voorwaer
Twelck alle mensschen verlichten biedt die daer inder vveerelt comt / nochtans / daer
de duusterheden / hebbent begrepen niet
T v v a s inde Weerelt / en de weerelt / es duer hem ghemaect 10 En die Weerelt en heeft hem niet ghekendt
hy es in zyn eeghin gheCommen naect
en de zyne hebben hem niet ontfanghen omtrent Ende alle zo vele alsser hem Excellent
hebben ontfanghen / dien ghegheuen heeft hy 15 Macht omme gods kynderen te wordene gent
desen / die in zyn name gheloouen vry dewelcke die niet huuten bloede zy
noch hute den wille des vleeschs* gheschiet noch hute den wille des mans der by
20 de duusterheden hebbent begrepen niet
* Oorspronkelijk ‘stoorme’; tweede ‘o’ is doorgehaald.
** Na ‘god’ is ‘altydt’ doorgehaald.
+ Fol. 2 r, r. 24 onderstreept.
* Oorspronkelijk ‘mans’; doorgehaald en ‘vleeschs’ erboven geschreven.
P r i n c h e
M a e r die huut god huer gheboorte begorden dien zal ghebueren / machtichste zede
E n d e T w o o r d e s v l e e s c h g h e v v o r d e n 25 en ghewuendt in onslieden in deerdsche stede
En wy hebben ghezien zyn glorie mede een glorie / als boetende / al ons verdriet van een eenighen gheboren / des vaders vrede
vul gratien ende Warachtichede
30 De duusterheden / hebbent begrepen Niet /
[N o c h wierd ick bet voorts inden gheest verwect]
+2 v
++N o c h wierd ick bet voorts inden gheest verwect de crachten mynder zielen poogder toe tdwynghene eer ick van myn voornemen yet hebbe ontdect Eerst god almachtich P a t e r n o s t e r te zynghene
V p d e n Vo y s
het zat een sneewit vueghelken Al vp zyn eerste plume
O n s v a d e r die in dhemelen zyt ghehelicht zy huwe name
10 hu Rycke toecom ons ghebenedydt dat bidden vvy heer god Eersame H u v v i l l e moet gheschieden daer heer god / als hooghst van weerden zoo inden hemel / Als oock der naer 15 tsghelycx beneden inder Eerden
E n d heere god die in ons noodt zyt ons vervvinder Coene
gheeft ons doch hedent ons daeghlicx brood Alsoo ghy dat wel weit te doene /
20 Ve r g h e e f t / wat wy hebben mesdaen hoe groot / hoe menichfuldich
zoo wy vergheuen / ghewillich zaen de ghuene die ons oock zyn schuldich I n g h e e n becuerynghen brynght ons niet 25 Tot onser zielen schaede
+ Fol. 2 v, r. 4 ‘Pater noster’ onderstreept.
maer heere die blusschen muecht ons verdriet verlost ons doch vanden Quaede
+3 r
++W a n t hu alleene toebehoort die Cracht end heerlichede
die hemel end eerde / met hu Woord ghemaect hebt / naer hu wetenthede
[D h e e r e iesu Christe huwe liefue zuene]
5 D h e e r e iesu Christe huwe liefue zuene als victorieuste Cuenyngh der Cuenynghen hy duer zyn bitter dood / zynde de ghuene die ons (Bermhertich ghewuene)
Erfghenamen* ghemaect heeft / ter hemelsscher wuenynghen 10 D i e w i l d I c k oock omme verIubileren
hy die metten mensschen/ heeft willen verkeeren een S a l u e R e x / ghaen Componeren
En zangh / zoo hier naervolght / tzynder eeren
V p d e n Vo y s
het daeghet huuten oosten het Lichtet ouer al
G h e g r o e t zyt heere der heeren iesu christe Een Cuenyngh goet bermhertich wilt tonsevvaerts keeren 20 Ons Leuen / ons zoeticheyt zoet
G h e g r o e t zyt zonder hende Ons hope / ons troost zeer groot tot hu / Roupen wy vul ellende als kyndren van Eua ter noodt 25 T o t h u Roupen wy / En zuchten
wy caermen hier ouer al
wy weenen zeer / ende wy duchten hier inne der traenen dal
+ Fol. 3 r, r. 12 ‘Salue Rex’, 14-16 onderstreept.
* ‘Erfghenamen’: ‘f’ over andere letter.
+3 v
+E y a daer om alleene Ons voorspraeck end aduocaet hu ooghen Bermhertich ghemeene Tonsevvaerts nederslaet /
5 E n d e wyst ons daer bouen dyns hemels vaders aenschyn ghebenedyden / ende Louen zullen vvyt / eeuwich zyn O h e e r e goedertiere 10 O zoete christe die /
bermhertich zyt in hu maniere O zuene der maeghet marie P r i n c e l i c g o d ghepresen onse vrome verwinder Coen 15 vvilt onslieden behulpich wesen
vvant zonder hu / mueghwy niet doen
[D u s Concluderende / wierd weder varsch voorwaer]
D u s Concluderende / wierd weder varsch voorwaer den tydt / en dochte my niet te langhe
dat maria / gods helighe moedre eerbaer 20 maeght voor tbaersen / int baersen / zuuer claer
ende oock der naer
ick groeten zou / met eenen Liefmoedighen zanghe /
A u e M a r i a V p d e n v o y s
Gheldeloos ghy doet my Pyn ghy doet my pyne dooghen
M a r i a speghel der oetmoedt ick nv te huwaerts keere
die zyt vul gratien / Weist ghegroet 30 Met hu / es den uppersten heere /
+4 r
+G h e b e n e d y d t zyt ghy Certeyn Bouen al ander vrauwen
naer tbaersen / bleeft ghy maeght gheel Reyn gheen weedom / mocht hu dies verflauwen 5 G h e b e n e d y d t zy oock de vrucht
in hu buucxken ghedreghen
dats iesus Christus voor wien dat vlucht den helsschen vyandt / Tallen weghen
S a l u e R e g i n a
vpden voornoomden voys /
C o n y g h i n n e Weest ghegroet der ontfermherticheden
Ons leuen / zoetheyt / end hope goet ghegroet weist noch in eeuvvicheden 15 M a r i a thuwaerts Roupen nv
om met hu mueghen wuenen
Wilt / voor ons bidden / Bidden wy hu wy ballynghen / als Eua zuenen T o t h u zuchtende Roupen noch 20 met Weenende vermaenen
Bidt voor ons huwen zuene doch die leuen hier int dal van traenen E n d ons aduocate weist keert tonswaerts huwen ooghen 25 de vrucht dyns buucx diet al gheneist
naer tsleuens hende wilt ons tooghen O goedertierenste marie
O zachtmoedichste mede O zoetste bidt dat ons gheschie 30 die alder meeste zaelichede /
+4 v
++G o d s b a e r s e g h e Bidt clouck en fyn elck onser zonder tvvist // zy
en tsaemen weerdich mueghen zyn der goe beloftenessen Christi
[V p dat myn voornemen bet wierde ten voortghanghe]
5 V p dat myn voornemen bet wierde ten voortghanghe wierd anderwaerf verwect / tvvilde zyn was myn dyncken dat ick dheere god / Binden eerdschen bevanghe
zou Tnaeruolghende K y r i e e l e y s o n / en Lof schyncken
V p d e n Vo y s
Adieu ghenouchte solaes en vruecht met al dat ghij vermuecht /
L o f g o d drievuldich almachtich eeuwich goet Wien dat elck louen moet
groote ghenaede doet
+ Fol. 4v, r. 8 ‘Kyrie eleyson’, 10-11 onderstreept.
15 ouer tgheel mensschelicke gheslachte hemel ende eerde ghy wel Regiert Bermhertich ghemaniert
ghenaede ghy hanthiert
Niet / en esser buten huwen machte 20 vvie thuwaerts doet / om hulpe clachte
met ghenadighen / crachte ghy die anhoordt
En duer hu beloofde woordt ghenaedich Rechtevoort
25 Eeuvvich ghy int ghedueren blyft eeuwich zonder tydt
die alle dieren voedt en lyft God ghebenedydt
E n ware duer hu groote ghenaede ziet 30 die ghy daghelicx biedt /
+5 r
+ wy waeren tsaemen niet
heere god van israel groot eersame de zunne van gratien tonswaerts vpRyst den Rechten wech ons wyst
5 dyn crachtich woordt ons spyst
gheestlick en Lichaemlick duer huwen name Themelsch firmament alsoot betame tonser alder vrame
vp dat de menssche zy 10 zyn cours laet hebben ghy
hu dies eeuwich Louen wy en waere duer hu Rechter handt die ons doet duecht
Alle vleesch wierde zaen stof en zant 15 Want ghyt vermueght
L o f g o d der heyrCrachten van israel god der goden nyemandt el
mach ons te doene wel
zonder wien mach yemandt yet doende wesen 20 duer huwer ghenaeden groot ghetal
hier inder traenen dal vruchten der eerden al
gheeft bloeysel en groeysel heer god ghepresen Wat ons noodzaeckelick bouen desen
25 es tot ons ghenesen dat ghenaedich consenteert
Wynter zomer passeert wederom nieu ordonneert met zonne mane ende sterren 30 ghy dach en nacht verlicht
Dus* lof van by end oock van verren zy hu ghesticht /
B. G o d s v r u c h t i c h louen hu god almachtich sterck van al hu wonderlick werck
35 ghedaen in tsweerelts Perck /
+5 v
+ ende doet noch daghelicx in allen steden voor wien hemel eerde end helle vreest zonderlynghe hu louen meest
Warachtich inden gheest
5 O god ghy ons hooft zyt / en wy hu leden die ons ghestelt hebt in paeys en vreden duer veel ghenadicheden
claer goddelick aenschyn die vp elck termyn 10 Bouen al hu wercken zyn
Christo huwen zuene wy danckynghe doen knyebughelick expres
duer gods ghenaede onslieder Rendzoen int cruce worden es
15 A. D i e ons verleent ons daghelicx broodt huut huwer ghenaeden schoot
vrouch en spaede tonser noodt
ons hebbende hu zeluen voor ghifte ghegheuen gheene ghenaede tonswaerts vpspent
20 Want tot des weerelts hend ghenadelick omtrent
vvilt ons heer god zyn by ghebleuen Alleene wech waerheyt ende Leuen voor tsatanitich beuen
25 ons vroom bystaet Lof bouen Lof ontfaet vergheuer onser mesdaet
// duer Iesum christum hu zuene claer huwe Liefste bemint
30 thuwer Rechter handt zittende daer huwe gramschap verwint
* Hoofdletter ‘D’ over een eerste, doorgehaalde ‘dus’.
G l o r i e danck eere end eeuvvich lof zonder scheeden der of
bieden wy zondaers grof 35 heere god vader almachtich eene
+6 r
++ hu zuene die Christus name draeght zy glory oock ghewaeght
en daer naer onversaeght
den helighen gheest / hooghwyser gheene 5 zoo die glorie was ghemeene
eeuwich groot niet Cleene int hemelsch bevanck en blyft zoo eeuwich lanck eeuvvich zonder verghanck 10 // Ghy die zyt A l p h a end O
zonder beghin
Elck bughen moet thuwen ghebo // hoe edel zin / Ofte
Heer god die ons voor plaeghen grief 15 daeghelicx beschermt
Alle die hu hebben met herten Lief doch vastgheloouich vermt /
M y n s t e s t a m e n t s b e g h i n z o o t m y V i e l I n .
Wo e n s d a c h 1 4 M e y e A n n o . 1 5 6 1 .
N u n e g h e n e goddinnen musicale my adsisteert binder eerdsche pale dat ick voortghae in Rhetorycke 25 zonder dyn hulpe speciale
+6 v
++ ende I s o c r a t e s zoete strale ick moet bezwycken
in myn betraepen
E s c h i n e s Comt huut huwer zale 5 H y p e r i d e s ende int generale
L e l i u s Wilt my bestrycken C i c e r o Comt oock tmynen verhale C e r b o dat dyn vloeyende tale (eer dat ick fale)
10 My hulpich mach blycken
// Ach / anderssins zonder hulieden practycken
+ Fol. 6 r, r. 18-21 onderstreept.
+ Fol. 6 v, r. 1 ‘Isocrates’, 4-8 (beginwoord), 12 ‘Homerus’ onderstreept.
met my zo moet H o m e r u s slaepen
Nietmin als een van Rhetorica discipelCnaepen ongheleert brooschEerdich
15 end als die naer de conste mach gaepen zalder naer tasten // Int Componeren al bem icx nochtans om die zyn anveerdich inEpt end onweerdich
Ende naer den simpelen styl dicteren 20 Elck mercurialiste / Mineruiste
ende yeghelick Artiste
daer Rhetorices gratien inne floreren Bidde dat zyt danckelick
al crepelet manckelick
25 Willen de ionste voor daet accepteren
[V p e e n n e n M o o r g h e n s t o n d t deed ick Reecxsele]
V p e e n n e n M o o r g h e n s t o n d t deed ick Reecxsele naer myn Lichaems custode / langhe ghekeken
ick streeck myn ooghen met nuchter speexele ende hebbe my inde Luwers ghesteken
30 de wel ghecleede / heeft noyndt pand bezweken Ick gaeptte ick gheeude ende ick greep
myn angordynghe druckmoedich ghefaest
+7 r
++ Myn maghe pufte en myn buuckvueghel peep zy hadde gheerne gheweist gheAest
hy wuent wel / die den backer wuent naest C o r t vpghespoelt zonder veel lanck gheslips 5 zoud ic dronckaerts Pater nostre Lesen
tvvas in myn buerse zulck wonder Eclips ken zacher een Cruce niet in / mids desen zo de zaecke ghebuert / zen mach anders wesen H o e docht Ick niet te vyndene een Inckel placxken 10 tvvas vp therte een pacxken // naer myn verstandt
doe zocht ick naer myn Iaer almanachxken tot dat ict emmers ghecreegh in dhandt Tes te laete waeter ghebrocht naer Brandt Z o u c k e n d e ghijnck icker toe zitten zaen 15 om weten vermist inden gheest ghequelt
in wat planete ick was vpghestaen
Tvvas W o e n s d a c h xiiij. m e y e ghetelt Tes cranck betrau diet vp tmaneloop stelt
+ Fol. 7 r, r. 17 ‘Woensdach... meye’, 27 ‘Brachius homo’, 28 ‘prope taurum’ onderstreept.