• No results found

DE RETAILMARKTEN VOOR VASTE TELEFONIE ***

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "DE RETAILMARKTEN VOOR VASTE TELEFONIE ***"

Copied!
490
0
0

Bezig met laden.... (Bekijk nu de volledige tekst)

Hele tekst

(1)

Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit

DE RETAILMARKTEN VOOR VASTE TELEFONIE

(OPENBARE VERSIE)

21 december 2005

Ontwerpbesluit betreffende het opleggen van verplichtingen voor ondernemingen die beschikken over een aanmerkelijke marktmacht als bedoeld in hoofdstuk 6A. van de Telecommunicatiewet

(2)

DE RETAILMARKTEN VOOR

VASTE TELEFONIE

***

- Besluit betreffende het opleggen van

verplichtingen voor ondernemingen die

beschikken over aanmerkelijke

marktmacht als bedoeld in hoofdstuk

6A. van de Telecommunicatiewet

-Den Haag, 21 december 2005 OPTA/TN/2005/203468 OPENBARE VERSIE

(3)

1 Inleiding en samenvatting ... 5

1.1 Inleiding ... 5

1.2 Hoofdpunten van het besluit... 6

2 Juridisch kader ... 8

2.1 Inleiding ... 8

2.2 De Telecommunicatiewet ... 9

2.3 Beleidsregels voor OPTA ... 12

2.4 De Europese regelgeving ... 13

2.5 De consultatie ... 15

3 Gehanteerde benadering bij de marktanalyses... 17

3.1 Inleiding ... 17

3.2 Bepaling van de relevante markten... 17

3.3 De beoordeling van aanmerkelijke marktmacht ... 21

3.4 Het opleggen van passende verplichtingen ... 23

4 Verloop van de procedure ... 29

5 De retailmarkten voor vaste telefonie in afwezigheid van wholesaleregulering ... 31

5.1 Inleiding ... 31

5.2 Algemene beschrijving van de huidige situatie ... 32

5.3 Marktsituatie in afwezigheid van wholesaleregulering ... 40

5.4 Afbakening van de relevante retailmarkt(en) in afwezigheid van regulering... 41

5.5 Relevante geografische markten... 71

5.6 Verdere analyse... 71

5.7 Relatie tot Aanbeveling Commissie... 72

5.8 Conclusie retailmarkten op het gebied van vaste telefonie in afwezigheid van regulering... 72

6 Dominantieanalyse van de niet-gereguleerde retailmarkten voor vaste telefonieaansluitingen en verkeer ... 74

6.1 Inleiding ... 74

6.2 Beoordeling van aanmerkelijke marktmacht ... 74

(4)

6.3 Evaluatie en conclusie dominantieanalyse... 83

6.4 Potentiële mededingingsproblemen op de niet-gereguleerde retailmarkten voor telefonieaansluitingen en verkeer... 84

7 Marktafbakening in aanwezigheid van wholesaleregulering ... 94

7.1 Samenvatting van de wholesaleverplichtingen vaste telefonie ... 94

7.2 Marktsituatie in aanwezigheid van wholesaleregulering ... 96

7.3 Vormt mobiele telefonie een substituut voor vaste telefonie via het vaste aansluitnetwerk? 96 7.4 Is telefonie via andere vaste netwerken een substituut voor telefonie via het vaste aansluitnetwerk van KPN? ... 97

7.5 Marktonderscheid tussen telefonieaansluitingen en verkeer? ... 97

7.6 Marktonderscheid tussen laag- en hoogcapacitaire aansluitingen? ... 99

7.7 Verkeer: onderscheid naar type gebruiker? ... 100

7.8 Verkeer: nader onderscheid naar verkeerstype? ... 105

7.9 Relevante geografische markten... 119

7.10 Conclusie ... 119

8 Dominantieanalyse van de retailmarkten voor vaste telefonieaansluitingen en verkeer in aanwezigheid van wholesaleregulering ... 121

8.1 Gebruikte criteria bij de beoordeling van AMM ... 121

8.2 Evaluatie en conclusie dominantieanalyse... 140

8.3 Potentiële mededingingsproblemen op de wholesale gereguleerde retailmarkten... 141

8.4 Conclusie mededingingsbeperkende gedragingen ... 148

9 Verplichtingen... 149 9.1 Inleiding ... 149 9.2 Prioritaire doelstelling ... 149 9.3 Opgelegde verplichtingen... 150 9.4 Tariefregulering... 151 9.5 Non-discriminatie... 170 9.6 Transparantie... 172 9.7 Conclusie ... 174

10 Effectenanalyse van de opgelegde verplichtingen... 175

10.1 Reguleringskosten... 175

10.2 Statische markteffecten ... 177

(5)

10.3 Dynamische markteffecten ... 189

10.4 Conclusie effectenanalyse... 191

10.5 Conclusie passende verplichtingen... 191

11 Besluit... 192

Annex 1 KWANTITATIEVE ANALYSE VAN HET WELVAARTSEFFECT EN CONSUMENTENSURPLUS DOOR REGULERING

Annex 2 ADVIES DIRECTEUR-GENERAAL VAN DE NEDERLANDSE MEDEDINGINGSAUTORITEIT (NMa)

Annex 3 NOTA VAN BEVINDINGEN TEN AANZIEN VAN DE BIJ DE ONTWERPBESLUITEN VOOR DE WHOLESALEMARKTEN EN VOOR DE RETAILMARKTEN VOOR VASTE TELEFONIE ONTVANGEN BEDENKINGEN

Annex 4 OPMERKINGEN VAN DE EUROPESE COMMISSIE (EC) Annex 5 OVERZICHT VAN TYPEN VERKEER

Annex 6 VOICE OVER BROADBAND

Annex A KOSTENTOEREKENING EN FINANCIËLE RAPPORTAGES: ALGEMEEN Annex B KOSTENTOEREKENING EN FINANCIËLE RAPPORTAGES: WHOLESALE Annex C TARIEFREGULERING WHOLESALE: WHOLESALE PRICE CAP

Annex D WHOLESALE TARIEFREGULERING: RENDEMENTSREGULERING Annex E GESCHEIDEN BOEKHOUDING

Annex F TARIEFREGULERING RETAIL: ONDERGRENSREGULERING Annex G TARIEFREGULERING RETAIL: BOVENGRENSREGULERING Annex H TARIEFREGULERING RETAIL: STOPLICHTMODEL

Annex Q NOTA VAN BEVINDINGEN TEN AANZIEN VAN DE INZAKE ANNEX A TOT EN MET H BIJ DE ONTWERPBESLUITEN ONTVANGEN BEDENKINGEN

(6)

1

Inleiding en samenvatting

1.1 Inleiding

1. Op grond van hoofdstuk 6a van de Telecommunicatiewet (hierna: Telecommunicatiewet of Tw) dient het college van de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit (hierna: college) bepaalde relevante markten in de elektronische communicatiesector te onderzoeken, teneinde vast te stellen of op die markten sprake is van daadwerkelijke concurrentie dan wel dat op de markten ondernemingen beschikken over aanmerkelijke marktmacht (hierna: AMM). Aan ondernemingen die beschikken over een aanmerkelijke marktmacht legt het college passende verplichtingen op.

2. Dit besluit betreft de relevante retailmarkten voor vaste telefonie. Het besluit bestaat uit een algemeen deel (hoofdstukken 2 en 3), dat voor alle marktanalyse besluiten vrijwel identiek is, en een deel dat specifiek ziet op de relevante retailmarkten voor vaste telefonie (hoofdstukken 4 tot en met 10). In dit hoofdstuk (hoofdstuk 1) is een beknopte samenvatting van het besluit

opgenomen, waarin het college de belangrijkste onderwerpen van dit besluit kort toelicht. 3. Onderhavig document betreft de finale analyse van de retailmarkten voor vaste telefonie. Als

zodanig is dit document gebaseerd op het op 1 juli 2005 ter nationale consultatie voorgelegde ontwerp, getiteld "De retailmarkten voor vaste telefonie" van 1 juli 2005, kenmerk

OPTA/IBT/2005201849, en waarin de naar aanleiding van de nationale consultatie door het college besloten aanpassingen - zoals neergelegd in het document "de nota van bevindingen ten aanzien van de bij de ontwerpbesluiten voor de wholesale markten (voor gespreksopbouw, doorgiftediensten, gespreksafgifte en toegang tot het vaste openbare telefoonnetwerk, hierna; Nota van bevindingen) en voor de retailmarkten voor vaste telefonie ontvangen bedenkingen van 4 november, kenmerk OPTA/TN/2005/203112 - zijn opgenomen. Waar onderhavig document afwijkt van het ontwerpbesluit wordt dit aangegeven in een voetnoot waarin wordt verwezen naar de relevante passage in de nota van bevindingen, die als Annex 3 bij dit document is gevoegd. Tot slot is in Annex 4 bij onderhavig document de reactie van de Europese Commissie, naar aanleiding van de notificatie van 4 november 2005, opgenomen. 4. Het college beschrijft in hoofdstuk 2 het relevante juridische kader, zowel op nationaal als op

Europees niveau. In hoofdstuk 3 licht het college de uitgangspunten en de benadering van het college bij het bepalen van relevante markten, het vaststellen van AMM en het opleggen van verplichtingen in algemene zin nader toe. Hierbij betrekt het college een aantal begrippen en concepten uit het algemene mededingingsrecht. In hoofdstuk 4 licht het college vervolgens de gevolgde procedure ter voorbereiding van dit besluit toe. In de hoofdstukken 5 tot en met 10 voert het college de feitelijk marktanalyse uit, bakent hij de relevante markten af, analyseert hij de dominantie van ondernemingen op die markten en bepaalt hij de verplichtingen die worden opgelegd.

(7)

1.2

Hoofdpunten van het besluit

5. Het college heeft onderzocht welke relevante markten in Nederland overeenkomen met de in de Aanbeveling van de Commissie vermelde retailmarkten voor telefonie op het vaste openbare telefoonnetwerk. Het college onderscheidt de volgende markten:

retailmarkt voor laagcapacitaire aansluitingen; retailmarkt voor hoogcapacitaire aansluitingen;

retailmarkt voor lokaal en nationaal verkeer (inclusief verkeer naar bedrijfsnummers); retailmarkt voor internationaal verkeer;

retailmarkt voor vast naar mobiel verkeer (inclusief verkeer naar semafoonaansluitingen); retailmarkt voor smalbandig dataverkeer;

retailmarkt voor verkeer naar informatienummers; en

retailmarkt voor verkeer naar persoonlijke assistentdiensten.

6. Deze relevante markt omvat geheel Nederland, en beperkt zich tot Nederland.

7. Het college stelt op grond van een dominantieanalyse vast dat KPN1 over AMM beschikt op de

markten genoemd in randnummer 5, met uitzondering van de markt voor internationaal verkeer. Als gevolg hiervan kunnen zich op de overige markten de volgende mededingingsbeperkende gedragingen voordoen: roofprijzen; buitensporige prijzen; marge-uitholling; prijsdiscriminatie; koppelverkoop; en

contractuele voorwaarden om overstapkosten van eindgebruikers te verhogen.

8. Ter voorkoming van de geconstateerde mededingingsbeperkende gedragingen legt het college KPN, op die markten waarop KPN over AMM beschikt, de volgende verplichtingen op:

tariefregulering (6a.13 en 6a.14 van de Tw);

In het kader van deze verplichting dienen onder meer de tarieven van KPN voor

aansluitingen en verkeer te voldoen aan een onder- en bovengrens. De ondergrens wordt bepaald door een combinatorische prijssqueezetoets, die voorkomt dat de tarieven anticompetitief zijn, terwijl voor de bovengrens een tariefplafond geldt. De hoogte van het tariefplafond is mede afhankelijk van de invoering van Wholesale Line Rental door KPN.

1Overal waar in dit besluit "KPN" wordt vermeld dient hieronder te worden verstaan: "Koninklijke KPN N.V. en

haar groepsmaatschappijen, als bedoeld in artikel 24b, boek 2 van het Burgerlijk Wetboek, voor zover zij actief zijn op deze markt als aanbieder van openbare elektronische communicatienetwerken, bijbehorende faciliteiten of openbare elektronische communicatiediensten.

(8)

Tarieven die aan de hierboven beschreven grenzen voldoen kunnen door KPN worden ingevoerd zonder een voorafgaande toets door het college. Indien tarieven niet aan de hierboven beschreven ondergrens voldoen, maar KPN van mening is dat de tarieven desalniettemin niet-anticompetitief zijn, kan KPN deze tarieven aan het college voor goedkeuring voorleggen. KPN kan deze tarieven slechts na een goedkeuring toepassen. non-discriminatie (6a.12, onder a, van de Tw);

In het kader van de non-discriminatieverplichting is het KPN niet toegestaan tarieven zodanig te differentiëren dat hierdoor selectieve prijsonderbieding plaats vindt of loyaliteitskortingen worden gegeven. Differentiatie gebaseerd op aantoonbare onderliggende kostenvoordelen is geoorloofd.

transparantie (6a.12, onder c, van de Tw).

In het kader van deze verplichting dient KPN informatie over haar diensten, in ieder geval door middel van publicatie hiervan op haar website, aan alle zakelijke en particuliere

eindgebruikers bekend te maken. Deze informatie betreft criteria die van belang zijn voor de consument om een afgewogen keuze te kunnen maken voor één of meerdere aanbieders van vaste telefonie.

(9)

2 Juridisch

kader

2.1 Inleiding

9. De Telecommunicatiewet is als gevolg van de implementatie van het Europese regelgevingskader voor elektronische communicatienetwerken en –diensten ingrijpend

gewijzigd. De gewijzigde Telecommunicatiewet is op 19 mei 2004 in werking getreden.2 De voor die datum geldende wet wordt hierna aangeduid als Tw oud of oude Telecommunicatiewet. 10. Het college neemt het onderhavige besluit op grond van de bepalingen van hoofdstuk 6a van de

Telecommunicatiewet. Daarbij wordt uitvoering gegeven aan het juridisch kader zoals dat ook op Europees niveau door de Raad van de Europese Unie en het Europees Parlement en de

Commissie van de Europese Gemeenschappen (hierna: Commissie) is vormgegeven. Dit Europese kader wordt onder meer gevormd door de volgende relevante richtlijnen:

1. Richtlijn 2002/19/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de toegang tot en interconnectie van elektronische-communicatienetwerken en bijbehorende faciliteiten (Toegangsrichtlijn), PbEG L 108/51 van 24 april 2002;

2. Richtlijn 2002/20/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de machtiging voor elektronische-communicatienetwerken en –diensten (Machtigingsrichtlijn), PbEG L 108/21 van 24 april 2002;

3. Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk regelgevend kader voor elektronischecommunicatienetwerken en -diensten (Kaderrichtlijn), PbEG L 108/33 van 24 april 2002;

4. Richtlijn 2002/22/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake de universele dienst en gebruikersrechten met betrekking tot

elektronische-communicatienetwerken en –diensten (Universeledienstrichtlijn), PbEG L 108/51 van 24 april 2002;

5. Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (Richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie), PbEG L 201/37 van 31 juli 2002.

11. Een nadere uitwerking van het relevante Europese kader wordt hierna in paragraaf 2.4 gegeven. 12. Het college heeft in dit besluit de relevante markten afgebakend, onderzocht of er op deze

markten ondernemingen actief zijn die beschikken over een AMM-positie en, indien dit het geval is, aan deze ondernemingen passende verplichtingen opgelegd. De daartoe door het college gehanteerde benadering is in algemene zin verder uitgewerkt in hoofdstuk 3 van dit besluit. 13. In paragraaf 2.2 wordt allereerst ingegaan op de Telecommunicatiewet zoals deze als gevolg

van de genoemde wijziging is komen te luiden, voor zover het de marktanalyse en het in dat

2 Stb. 2004, 189, inwerkingtreding op 19 mei 2004, Stb. 2004, 207.

(10)

verband opleggen van verplichtingen aan ondernemingen met AMM betreft (hoofdstuk 6a van de Tw). In paragraaf 2.3 komen de beleidsregels aan de orde zoals die recentelijk zijn

vastgesteld door de Minister van Economische Zaken (hierna: minister). Vervolgens wordt in paragraaf 2.4 het aan de Tw ten grondslag liggende Europese kader kort besproken. Ten slotte zal in paragraaf 2.5 worden ingegaan op de voor de totstandkoming van de hier relevante besluiten te volgen procedure, zoals beschreven in hoofdstuk 6b van de Tw, waarbij zowel de nationale consultatie als de Europese consultatie en notificatie kort worden beschreven. Het college werkt het verloop van deze procedure nader uit in hoofdstuk 4 van dit besluit.

2.2 De

Telecommunicatiewet

14. De belangrijkste wijziging van de Telecommunicatiewet ten opzichte van de oude

Telecommunicatiewet betreft de toegenomen betekenis van algemeen mededingingsrechtelijke beginselen. Zo worden de relevante markten niet langer benoemd in de Telecommunicatiewet, maar dient het college op grond van de uit het mededingingsrecht voortvloeiende systematiek de relevante markten ex-ante te analyseren en af te bakenen. Voorts is bij de beoordeling of een onderneming AMM heeft, aangesloten bij het mededingingsrechtelijke begrip “economische machtspositie”.

15. Hoofdstuk 6a van de Tw bevat een regeling inzake verplichtingen voor ondernemingen die beschikken over AMM. Over de achtergronden van dit hoofdstuk merkt de wetgever in de memorie van toelichting bij de Tw het volgende op:

“Dit wetsvoorstel heeft onder andere tot doel om op alle relevante markten van de elektronische communicatiesector daadwerkelijke concurrentie te bevorderen, zodat er voor eindgebruikers voldoende keuzevrijheid bestaat, ook voor wat betreft prijs en kwaliteit. Teneinde te bevorderen dat markten, waarop nog geen sprake is van daadwerkelijke concurrentie, daadwerkelijk concurrerend worden, kan het college op grond van hoofdstuk 6a verplichtingen opleggen. (…). Net als op grond van hoofdstuk 6 van de huidige Telecommunicatiewet kunnen deze

verplichtingen alleen worden opgelegd aan aanbieders met aanmerkelijke marktmacht. (…). Van belang is dat het college een aantal procedurele stappen moet doorlopen voordat hij een

aanbieder met aanmerkelijke marktmacht verplichtingen kan opleggen. In een notendop zijn deze stappen:

- het bepalen van relevante markten waarop asymmetrische ex-ante verplichtingen gerechtvaardigd kunnen zijn,

- het onderzoeken van deze markten teneinde vast te stellen of hierop aanbieders actief zijn die beschikken over een aanmerkelijke marktmacht en, zo ja,

- welke verplichtingen, gelet op de omstandigheden op de desbetreffende markt, voor deze aanbieders passend zijn”.3

16. Het college bepaalt, in overeenstemming met de beginselen van het algemene Europese mededingingsrecht, op grond van artikel 6a.1, eerste lid, van de Tw allereerst de relevante markten. De bepaling van de relevante markt speelt een fundamentele rol bij het beantwoorden

3 Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 3, blz. 18.

(11)

van de vraag of een onderneming AMM bezit, omdat daadwerkelijke mededinging enkel kan worden beoordeeld in relatie tot de aldus omschreven relevante markt.4

17. Het college kan op grond van artikel 6a.1, tweede lid, van de Tw in overeenstemming met de beginselen van het algemene Europese mededingingsrecht andere relevante markten bepalen, indien hier naar zijn oordeel aanleiding toe is, of indien dit voortvloeit uit artikel 6a.4 of uit artikel 27 van de Kaderrichtlijn. Indien het college een markt bepaalt die afwijkt van de markten die in de Aanbeveling van de Commissie (hierna: Aanbeveling) worden genoemd, dient het college te toetsen of deze markten zodanige kenmerken hebben dat het opleggen van wettelijke

verplichtingen op deze markten gerechtvaardigd kan zijn. Dat dient hij te doen aan de hand van de hierna onder 2.3.2 beschreven criteria.

18. Vervolgens onderzoekt het college deze markten (artikel 6a.1, derde of vierde lid, van de Tw) en stelt hij vast of de desbetreffende markten al dan niet daadwerkelijk concurrerend zijn en of hierop ondernemingen actief zijn die beschikken over AMM (artikel 6a.1, vijfde lid, onder a, van de Tw).

19. Indien uit het hiervoor genoemde marktonderzoek blijkt dat een markt niet daadwerkelijk concurrerend is, stelt het college op grond van artikel 6a.2, eerste lid, onder a, van de Tw vast welke ondernemingen beschikken over AMM.

20. Het begrip AMM, dat gedefinieerd is in artikel 1.1, onder s, van de Tw sluit aan bij het in het mededingingsrecht gehanteerde begrip “economische machtspositie” en kan daaraan, aldus de wetgever, in deze wet worden gelijkgesteld. Van een economische machtspositie is in het mededingingsrecht sprake als een onderneming alleen, of samen met andere ondernemingen, een economische kracht bezit die haar in staat stelt zich in belangrijke mate onafhankelijk van haar concurrenten, klanten en uiteindelijk consumenten te gedragen.5 De wetgever heeft

hiermee gekozen voor een functioneel criterium in plaats van voor een getalscriterium. Bepalend is of een onderneming zich onafhankelijk op de markt kan gedragen, bijvoorbeeld door

duurzaam haar prijzen te verhogen, zonder daarvan (per saldo) negatieve effecten te ondervinden. Bij de vaststelling van een economische machtspositie zal het college, in

overeenstemming met het mededingingsrecht, rekening houden met meer factoren dan alleen marktaandeel.6

21. Nadat het college heeft onderzocht of er op de relevante markt ondernemingen actief zijn die beschikken over AMM, onderzoekt hij op grond van artikel 6a.1, vijfde lid, onder a, van de Tw welke verplichtingen passend zijn voor deze ondernemingen. Vervolgens legt het college, voor

4 Richtsnoeren, randnummer 34, alsmede zaak nr. C-209/98, EntreprenØrforenings Affalds, Jurispr. 2000, blz.

I-3743, r.o. 57 en zaak nr. C-242/95, GT-Link, Jurispr. 1997, blz. I-4449. r.o. 36. Volgens de Commissie dient te worden erkend dat de marktomschrijving geen doelstelling op zich is, maar deel uitmaakt van een proces, namelijk het nagaan hoe groot de marktmacht van een onderneming is.

5 Zaak nr. 27/76, United Brands tegen de Commissie, Jurispr. 1978, blz. 207. 6 Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 3, blz. 20; zie ook hoofdstuk 4.3.

(12)

zover passend, de in hoofdstuk 6a van de Tw genoemde verplichtingen op.7 Anders dan onder de oude Telecommunicatiewet, volgen verplichtingen voor een AMM-partij dus niet meer rechtstreeks uit de Telecommunicatiewet.

22. In het derde lid van artikel 6a.2 van de Tw is beschreven wat onder “passend” in de hiervoor bedoelde zin moet worden verstaan. Een verplichting is passend, indien deze gebaseerd is op de aard van het op de desbetreffende markt geconstateerde probleem en in het licht van de doelstellingen van artikel 1.3 proportioneel en gerechtvaardigd is. De in artikel 1.3, eerste lid, van de Tw genoemde doelstellingen zijn het bevorderen van concurrentie bij het leveren van elektronische communicatienetwerken, elektronische communicatiediensten, of bijbehorende faciliteiten, de ontwikkeling van de interne markt en het bevorderen van belangen van eindgebruikers wat betreft keuze, prijs en kwaliteit.

23. Volgens de wetgever moet het college aan de hand van een analyse van de concrete marktomstandigheden bepalen welke verplichtingen passend zijn. Dit blijkt uit de hiervoor weergegeven invulling van het begrip “passend” die stelt dat een verplichting moet zijn gebaseerd op de aard van het geconstateerde probleem. Door deze aanpak kan maatwerk worden geleverd waardoor overregulering kan worden voorkomen. Door het opleggen van verplichtingen moet zoveel mogelijk worden voorkomen dat zich problemen zullen voordoen die de ontwikkeling van de concurrentie op de betrokken markt in ernstige mate kunnen schaden of ertoe kunnen leiden dat de belangen van eindgebruikers ernstig worden geschaad. Ook indien het college op grond van de uitgevoerde marktanalyse tot de conclusie komt dat het aannemelijk is dat dergelijke gedragingen zich in de toekomst zullen voordoen, kunnen bepaalde

verplichtingen worden opgelegd om dergelijke gedragingen zoveel mogelijk te voorkomen, aldus de wetgever.8

24. Het college kan op grond van hoofdstuk 6a van de Tw verplichtingen opleggen op groothandels- en eindgebruikersniveau. Bij verplichtingen op groothandelsniveau gaat het om

toegangsverplichtingen en daarmee samenhangende verplichtingen. Voor verplichtingen op eindgebruikersniveau geldt dat deze betrekking hebben op de levering van

eindgebruikersdiensten. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan de verplichting om

kostengeoriënteerde eindgebruikerstarieven in rekening te brengen.9 Het college kan slechts

eindgebruikersverplichtingen opleggen voor zover verplichtingen op wholesaleniveau ontoereikend zijn om daadwerkelijke concurrentie te verwezenlijken of de belangen van eindgebruikers te beschermen (artikel 6a.2, tweede lid, onder b, van de Tw).

25. Op grond van artikel 6a.6 van de Tw gelden bijzondere voorwaarden voor het opleggen van toegangsverplichtingen. Een verplichting om te voldoen aan redelijke verzoeken tot bepaalde vormen van toegang kan worden opgelegd, indien het weigeren van toegang of het stellen van

7 Indien een markt niet daadwerkelijk concurrerend is, houdt het college volgens artikel 6a.2, eerste lid, onder b,

van de Tw eerder opgelegde of in stand gehouden verplichtingen in stand. Artikel 6a.2, eerste lid, onder c, van de Tw bepaalt dat eerder opgelegde of in stand gehouden verplichtingen worden ingetrokken, indien deze niet langer passend zijn.

8 Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 3, blz. 21 - 22. 9 Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 3, blz. 22.

(13)

onredelijke voorwaarden met eenzelfde effect de ontwikkeling van een door duurzame concurrentie gekenmerkte eindgebruikersmarkt zou belemmeren of niet in het belang van de eindgebruiker zou zijn.

26. Voor het opleggen van verplichtingen betreffende de beheersing van tarieven of

kostentoerekening geldt op grond van artikel 6a.7 van de Tw als aanvullende voorwaarde dat moet worden aangetoond dat de betrokken exploitant de prijzen door het ontbreken van daadwerkelijke concurrentie op een buitensporig hoog peil kan handhaven of de marges kan uithollen, in beide gevallen ten nadele van eindgebruikers.

27. Bij amendement10 is in artikel 1.3, vierde lid, van de Tw bepaald dat het college, indien hij een besluit neemt dat aanzienlijke gevolgen voor de desbetreffende markt heeft, onderbouwt, onder andere op basis van een verantwoording van de voorzienbare gevolgen, zowel in kwalitatieve als voor zover redelijkerwijs mogelijk in kwantitatieve zin, dat de maatregel noodzakelijk is voor het bereiken van de in het eerste lid genoemde doelstellingen en dat een andere minder ingrijpende maatregel niet effectief is. De achtergrond van het amendement is dat vanwege de verdere uitbreiding van beleidsbevoegdheden van het college en de impact van de door het college op te leggen verplichtingen het noodzakelijk werd geacht een kenbaar en toetsbaar controlemiddel in het leven te roepen.

28. Het amendement is, voorzien van een gewijzigde toelichting, door de Tweede Kamer

aangenomen. Vervolgens heeft de minister in de memorie van antwoord gesteld dat in verband met dit amendement van het college geen “wetenschappelijk” waterdicht bewijs kan worden verlangd. Het college zal volgens de minister in voldoende mate aannemelijk moeten maken dat de voorgenomen maatregelen noodzakelijk zijn om de doelstellingen van artikel 1.3 van de Tw te bevorderen. Voor zover een kwantitatieve onderbouwing daarbij redelijkerwijs mogelijk is, zal het college een dergelijke onderbouwing moeten geven, aldus de minister.

2.3

Beleidsregels voor OPTA

29. Op 9 juni 2005 heeft de minister de “Beleidsregels van de minister van Economische Zaken over de door het college uit te oefenen taken in de elektronische communicatiesector” (hierna: beleidsregels) vastgesteld.11 Dit zijn beleidsregels in de zin van artikel 19, eerste lid, van de Wet Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit.12 De beleidsregels hebben enerzijds

betrekking op de wijze van interpretatie van de in de beleidsregels aangehaalde wetsartikelen (artikel 3 inzake efficiënte kosten en 5 inzake tarieftransparantie) en anderzijds op de wijze waarop het college in zijn besluitvorming om dient te gaan met verschillende belangen (artikel 2 inzake duurzame concurrentie en 4 inzake kwaliteit en toegang). Deze beleidsregels worden nader besproken in paragraaf 3.4 van dit besluit.

10 Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 9, gewijzigd bij Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 38 en

Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 44.

11 Staatscourant 9 juni 2005, nr. 109, p. 11. 12 Stb. 1997, 320.

(14)

2.4

De Europese regelgeving

30. Bij de marktafbakening door het college en door de nationale regelgevende instanties in andere lidstaten van de Europese Unie (hierna tezamen: nri’s) moet rekening worden gehouden met de door het Europese regelgevingskader voor elektronische communicatienetwerken en –diensten beoogde harmonisering en rechtszekerheid. Het college dient op grond van artikel 15, derde lid, van de Kaderrichtlijn zowel bij de marktafbakening als bij de aanwijzing van ondernemingen met AMM rekening te houden met het daartoe door de Commissie ontwikkelde beleid. De

Commissie heeft in overeenstemming met de relevante richtlijnen13 het Europese

reguleringskader nader uitgewerkt in de hierna te bespreken Richtsnoeren en Aanbeveling. Voorts dient het college rekening te houden met het door de European Regulators Group (hierna: ERG), waar OPTA zitting in heeft, en de Commissie gezamenlijk opgestelde “ERG Common Position on the approach to appropriate remedies in the new regulatory framework” (hierna: Common Position).14

2.4.1 Richtsnoeren

31. Krachtens artikel 15, tweede lid, van de Kaderrichtlijn heeft de Commissie Richtsnoeren gepubliceerd voor de marktanalyse en de beoordeling van AMM (hierna: Richtsnoeren).15 In de Richtsnoeren worden de beginselen geformuleerd die de nri’s dienen toe te passen bij de analyse van de markten en daadwerkelijke mededinging in het bestek van het nieuwe regelgevingskader.16

32. Volgens de Commissie dienen de Richtsnoeren als gids voor de nri’s bij de uitoefening van hun nieuwe bevoegdheden bij het bepalen van de relevante markten en het beoordelen van AMM.17 Het doel van de Richtsnoeren is onder meer de nri’s te helpen de geografische dimensie af te bakenen van die product- en dienstenmarkten die in de Aanbeveling18 worden genoemd en met behulp van de methode van hoofdstuk 3 van de Richtsnoeren een marktanalyse te maken van de mededingingsomstandigheden op de genoemde markten.19 Op grond van artikel 15, derde lid, van de Kaderrichtlijn moeten de nri’s zoveel mogelijk rekening houden met de Richtsnoeren. 33. De volgende onderwerpen komen in de Richtsnoeren aan bod: a) marktdefinitie, b) beoordeling

van AMM, c) aanwijzing van ondernemingen met AMM, en d) procedurele kwesties in verband met deze onderwerpen.20

13 Zie hoofdstuk 2.1.

14 ERG, “Common Position on the approach to appropriate remedies in the new regulatory framework”,

ERG(03)30rev1, April 2004.

15 Richtsnoeren van de Commissie voor de marktanalyse en de beoordeling van aanmerkelijke marktmacht in het

bestek van het gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische communicatienetwerken en –diensten, PbEG C 165/6 van 11 juli 2002.

16 Richtsnoeren, randnummer 1. 17 Richtsnoeren, randnummer 6. 18 Zie hierna onder 2.3.2. 19 Richtsnoeren, randnummer 9. 20 Richtsnoeren, randnummer 8.

(15)

2.4.2 De Aanbeveling betreffende relevante producten en dienstenmarkten

34. De Commissie heeft op 11 februari 2003 de Aanbeveling van de Commissie betreffende relevante producten- en dienstenmarkten in de elektronische-communicatiesector die overeenkomstig Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische communicatienetwerken en –diensten aan regelgeving ex ante kunnen worden onderworpen vastgesteld. De Aanbeveling is tot stand gekomen op grond van artikel 15, eerste lid, van de Kaderrichtlijn.

35. In de Aanbeveling geeft de Commissie aan welke relevante producten en dienstenmarkten in de elektronische communicatiesector voor ex-ante regulering in aanmerking komen, omdat op die markten nog onvoldoende concurrentie bestaat. Aan de hand van een drietal cumulatieve criteria heeft de Commissie vastgesteld of de afgebakende markten zodanige kenmerken hebben dat het opleggen van wettelijke verplichtingen op de diverse markten gerechtvaardigd kan zijn.21 Deze criteria luiden als volgt:

is de markt onderhevig aan aanzienlijke toegangsbelemmeringen die niet van voorbijgaande aard zijn;

beschikt de markt over kenmerken waardoor deze na verloop van tijd een ontwikkeling richting daadwerkelijke concurrentie zal vertonen; en

een afweging van de relatieve doeltreffendheid van het mededingingsrecht en aanvullende regelgeving ex-ante.

36. De Commissie zal voornoemde drie criteria gebruiken bij toekomstige herzieningen van de Aanbeveling en verwacht dat nri’s dezelfde basiscriteria en principes volgen bij het vaststellen van andere markten dan die welke in de Aanbeveling worden genoemd.

2.4.3 De ‘Common Position’ van de European Regulators Group inzake verplichtingen

37. Op 1 april 2004 heeft de ERG de eerdergenoemde Common Position goedgekeurd. De Common Position beoogt een consistente en geharmoniseerde aanpak te verzekeren bij het opleggen van verplichtingen door de nri’s. Dit is in lijn met het proportionaliteitsbeginsel en de doelstellingen van artikel 8 van de Kaderrichtlijn22. In het bijzonder gaat het hier om de

doelstelling genoemd in artikel 8, derde lid, onder d, van de Kaderrichtlijn, dat de nri’s bijdragen aan de ontwikkeling van de interne markt, en wel door met elkaar en met de Commissie op transparante wijze samen te werken om de ontwikkeling van een consistente regelgevende praktijk en de consistente toepassing van de relevante richtlijnen te waarborgen. Bovendien geven de Commissie en de nri’s hiermee uitvoering aan artikel 7, tweede lid, van de

Kaderrichtlijn, waarin deze zelfde doelstelling is neergelegd. In dit document worden standaard mededingingsproblemen op de markten voor elektronische-communicatie geïdentificeerd en onderverdeeld. Verder bevat de Common Position een catalogus van de beschikbare (standaard)verplichtingen, beginselen om de nri’s te leiden in de keuze voor passende verplichtingen en een onderdeel waarin de op te leggen verplichtingen worden gekoppeld aan

21 Aanbeveling, overweging 9 tot en met 16.

22 Kort gezegd luiden deze doelstellingen als volgt: bevorderen van de concurrentie bij de levering van

elektronische-communicatienetwerken en –diensten en de bijbehorende faciliteiten en diensten, bijdragen aan de ontwikkeling van de interne markt en het bevorderen van de belangen van de burgers van de Europese Unie.

(16)

de genoemde standaard mededingingsproblemen (zie verder hoofdstuk 3).

2.5 De

consultatie

38. Hoofdstuk 6b van de Tw heeft als titel “Consultatie”. Ingevolge dit hoofdstuk dient het college de besluiten waarin verplichtingen aan een onderneming met AMM worden opgelegd - en de daaraan ten grondslag liggende bepaling van de relevante markt(en)- zowel nationaal als Europees ter consultatie voor te leggen.

2.5.1 De nationale consultatie

39. Overeenkomstig artikel 6b.1, eerste lid, van de Tw is op de voorbereiding van een besluit van het college als bedoeld in artikel 6a.2 van de Tw, de uniforme openbare

voorbereidingsprocedure van afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht (hierna: Awb) van toepassing.

40. Het college stelt een ontwerpbesluit inzake de marktafbakening, het onderzoek van de betrokken markt en de op te leggen (dan wel in te trekken) verplichtingen, op. Vervolgens legt het college het ontwerp, met de daarop betrekking hebbende stukken, ter inzage (artikel 3:11 Awb). Voorafgaand aan de terinzagelegging geeft het college in één of meer dag-, nieuws-, of huis-aan-huisbladen of op een andere geschikte wijze kennis van het ontwerp. Ook wordt een kennisgeving in de Staatscourant geplaatst (artikel 3:12, eerste en tweede lid Awb).

Belanghebbenden hebben gedurende een periode van zes weken (artikel 3:16 Awb) de gelegenheid om, schriftelijk of mondeling, hun zienswijze bij het college naar voren te brengen (art. 3:15 Awb). Van mondeling naar voren gebrachte zienswijzen wordt een verslag gemaakt (artikel 3:17 Awb).

2.5.2 De Europese consultatie en notificatie

41. Indien een op grond van artikel 6a.2 van de Tw genomen besluit van invloed is op de handel tussen de lidstaten, legt het college op grond van artikel 6b.2, eerste lid, van de Tw een ontwerp van het desbetreffende besluit, en de gronden die daaraan ten grondslag liggen, voor aan de Commissie. Voorts dient het college ook de nri’s, bedoeld in artikel 7, eerste lid, van de Kaderrichtlijn, te raadplegen, aldus hetzelfde artikel 6b.2, eerste lid, van de Tw. Zowel de Commissie als deze nri’s kunnen gedurende een maand opmerkingen maken. Op grond van artikel 6b.2, tweede lid, van de Tw neemt het college het besluit niet eerder dan nadat deze termijn is verstreken.23

42. Ingevolge artikel 6b.2, derde lid, van de Tw dient het college bij het nemen van het besluit zoveel mogelijk rekening te houden met de opmerkingen die de hiervoor genoemde instellingen over het ontwerp aan het college hebben medegedeeld.

43. Indien de Commissie van mening is dat het voorgelegde ontwerpbesluit een belemmering vormt voor de interne Europese markt of indien zij ernstige twijfels heeft over de verenigbaarheid van het genoemde ontwerp met het Gemeenschapsrecht, deelt zij dit mee aan het college binnen de

23 Artikel 6b.2, tweede lid, van de Tw.

(17)

hiervoor genoemde termijn van een maand.24 In het geval dat de Commissie de hierboven genoemde mededeling doet, wacht het college op grond van artikel 6b.2, vierde lid, van de Tw ten minste twee maanden vanaf de datum van die mededeling met het vaststellen van zijn besluit.

44. De Commissie kan een beschikking geven waarin het college wordt gelast het ontwerpbesluit in te trekken. Een dergelijke beschikking gaat vergezeld van een gedetailleerde en objectieve analyse van de redenen waarom de Commissie van mening is dat het ontwerpbesluit niet moet worden genomen, tezamen met specifieke voorstellen tot wijziging.25 Als de Commissie een dergelijke beschikking heeft gegeven, brengt het college het ontwerp met betrekking tot de door de Commissie in de beschikking aangegeven voorstellen in overeenstemming met het

Gemeenschapsrecht, of besluit het college het desbetreffende ontwerpbesluit niet vast te stellen (artikel 6b.2, vijfde lid, onder a en b, van de Tw).

45. De procedure die nri’s dienen te volgen indien zij op grond van artikel 7 van de Kaderrichtlijn ontwerp maatregelen ter consultatie voorleggen aan andere nri’s en de Commissie is beschreven in de Aanbeveling betreffende kennisgevingen, termijnen en raadplegingen als bedoeld in artikel 7 van de Kaderrichtlijn.26

24 Artikel 7, vierde lid, van de Kaderrichtlijn. 25 Artikel 7, vierde lid (slot), van de Kaderrichtlijn.

26 Aanbeveling van de Commissie van 23 juli 2003 betreffende kennisgevingen, termijnen en raadplegingen als

bedoeld in artikel 7 van Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en –diensten, PbEG L 190/13 van 30 juli 2003.

(18)

3

Gehanteerde benadering bij de marktanalyses

3.1 Inleiding

46. In dit hoofdstuk worden de uitgangpunten en de benadering van het college bij het bepalen van relevante markten, het vaststellen van AMM en het opleggen van verplichtingen in algemene zin nader toegelicht.27 Hierbij betrekt het college een aantal begrippen en concepten uit het

algemene mededingingsrecht.

3.2

Bepaling van de relevante markten

47. Bij de bepaling van relevante markten ten behoeve van dit besluit houdt het college rekening met de door de Commissie opgestelde en in hoofdstuk 2 kort besproken Richtsnoeren en de Aanbeveling.

48. Een relevante markt kent twee dimensies: de productdimensie en de geografische dimensie. Bij de vaststelling van de relevante productmarkt wordt bezien welke producten en diensten met elkaar in concurrentie staan en daarom tot dezelfde relevante productmarkt behoren. Bij de vaststelling van de relevante geografische markt wordt bezien binnen welk geografisch gebied aanbieders van de relevante producten en/of diensten in concurrentie met elkaar staan. 49. De relevante markt voor een product of dienst omvat alle producten of diensten die daarmee

substitueerbaar of voldoende uitwisselbaar zijn, niet alleen op grond van hun objectieve kenmerken, waardoor ze geschikt zijn om in een constante behoefte van de consumenten te voorzien, de prijs of beoogde toepassing ervan, maar ook op grond van de

mededingingsvoorwaarden en/of de structuur van vraag en aanbod op de betrokken markt. Producten die alleen in beperkte of relatief beperkte mate onderling uitwisselbaar zijn, behoren niet tot dezelfde markt.28

50. De relevante geografische markt omvat het gebied waarbinnen de betrokken ondernemingen een rol spelen in de vraag naar en het aanbod van de betrokken goederen of diensten, waarbinnen de concurrentievoorwaarden op elkaar lijken of voldoende homogeen zijn en dat van aangrenzende gebieden kan worden onderscheiden doordat er duidelijk afwijkende concurrentievoorwaarden bestaan.29

51. De grenzen van een relevante markt worden bepaald door de mate van concurrentiedruk op de prijsstelling van de producent(en) of dienstverlener(s) die de betrokken producten of diensten

27 De uitgangspunten van het college met betrekking tot het opleggen van verplichtingen zijn voorts nader

uitgewerkt in het ‘Afwegingskader proportionaliteit van verplichtingen’ van 22 december 2004 (kenmerk: OPTA/EGM/2004/204404).

28 Richtsnoeren, randnummer 44. 29 Richtsnoeren, randnummer 56.

(19)

aanbieden. Bij de bepaling van relevante markten zijn er twee belangrijke bronnen van

concurrentiedruk die onderzocht moeten worden: i) substitutie aan de vraagzijde en ii) substitutie aan de aanbodzijde. Een derde bron van concurrentiedruk is potentiële concurrentie. Het

verschil tussen aanbodsubstitutie en potentiële concurrentie schuilt in het feit dat bij aanbodsubstitutie onmiddellijk wordt gereageerd op een prijsverhoging, terwijl potentiële concurrenten mogelijk meer tijd nodig hebben om tot de markt te kunnen toetreden. Om die reden wordt de concurrentiedruk die uitgaat van potentiële markttoetreding onderzocht in het kader van de vaststelling of op een afgebakende relevante marktpartijen zijn met AMM.30

52. Substitueerbaarheid aan de vraagzijde is een maatstaf voor de bereidheid van de consument om de betrokken dienst of het betrokken product te vervangen door andere diensten of

producten. Substitueerbaarheid aan de aanbodzijde geeft aan in hoeverre andere leveranciers dan die welke de betrokken diensten of producten aanbieden, bereid zijn hun productlijn op zeer korte termijn om te schakelen dan wel de betrokken producten of diensten kunnen aanbieden zonder aanzienlijke extra investeringen.31

53. Een methode om na te gaan of er sprake is van vraag- en/of aanbodsubstitutie is de

zogenaamde “hypothetische monopolist test” die in het mededingingsrecht wordt gebruikt. Deze test wordt ook wel SSNIP (Small but Significant Non-transitory Increase in Price) test genoemd. Een set van producten wordt verondersteld een aparte relevante markt te zijn, indien een hypothetische monopolistische aanbieder van die producten een kleine maar significante32, duurzame prijsverhoging door kan voeren zonder daarbij zoveel verkopen te verliezen dat de prijsverhoging niet meer winstgevend is. Indien een prijsverhoging niet winstgevend zou zijn doordat vragers overstappen naar andere producten (vraagsubstitutie) of doordat aanbieders van andere producten zouden beginnen met het aanbieden van de betrokken producten

(aanbodsubstitutie), moet de marktafbakening worden verbreed door de andere producten en/of de andere aanbieders tot de markt te rekenen.

54. In dit besluit worden markten in eerste instantie afgebakend op basis van overwegingen met betrekking tot vraagsubstitutie. Daarbij wordt onderzocht in hoeverre andere producten

beschouwd kunnen worden als substituten door afnemers, indien een hypothetische monopolist een kleine maar significante, duurzame prijsverhoging boven het concurrerende niveau

doorvoert. Daarna zal worden bezien in hoeverre mogelijkheden voor aanbodsubstitutie extra beperkingen aan het prijsgedrag van de hypothetische monopolist opleggen die niet reeds zijn meegenomen in de analyse van vraagsubstitutie. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat

aanbodsubstitutie alleen een effectieve beperking aan het gedrag van een hypothetische monopolist oplegt, indien de toetreding van andere aanbieders op zeer korte termijn33 en zonder significante investeringen kan plaatsvinden en dat deze toetreding ook waarschijnlijk is.34

30 Richtsnoeren, randnummer 38. 31 Richtsnoeren, randnummer 39.

32 Doorgaans wordt daarmee een prijsverhoging van 5 tot 10 procent bedoeld. 33 Doorgaans maximaal één jaar.

34 Richtsnoeren, randnummer 52.

(20)

55. Er kunnen zich situaties voordoen waarin aanbieders van andere producten ook aanbieder zijn van vraagsubstituten voor de betrokken producten waarvoor een hypothetische monopolist een kleine maar significante, duurzame prijsverhoging heeft doorgevoerd. Deze aanbieders zijn niet relevant in het kader van de analyse van aanbodsubstitutie, aangezien zij reeds actief zijn in het aanbod van de betrokken producten. De concurrentiedruk die uitgaat van hun aanwezigheid is reeds meegewogen in de analyse van vraagsubstitutie en levert geen additionele

concurrentiedruk op. Wel is het zo dat de effecten van een mogelijke expansie van hun productie van de betrokken producten kunnen worden meegewogen in de analyse van AMM. 56. In bepaalde gevallen kunnen producten of diensten, afnemers of geografische gebieden die op

grond van alleen vraag- en aanbodsubstitutie-overwegingen tot aparte markten gerekend zouden worden, toch tot een zelfde relevante markt behoren. Hiervan kan sprake zijn, indien in meerdere op grond van vraag- en aanbodsubstitutie afgebakende markten een

gemeenschappelijke overheersende factor zorgt voor prijsdruk.35 Dit wordt over het algemeen

een gemeenschappelijke prijsbeperking genoemd.

57. De afbakening van de relevante eindgebruikersmarkten gaat logischerwijs vooraf aan de

bepaling van de relevante groothandelsmarkten, aangezien de vraag naar groothandelsdiensten een afgeleide vraag is van de vraag naar eindgebruikersdiensten. Een onderneming die

diensten aanbiedt op een eindgebruikersmarkt dient daarvoor immers de noodzakelijke

bestanddelen zelf te produceren dan wel in te kopen bij een aanbieder op de groothandelsmarkt. Om die reden worden eerst de relevante markten op eindgebruikersniveau afgebakend teneinde op basis daarvan de relevante markten op groothandelsniveau (wholesaleniveau) te bepalen. Deze benadering is in overeenstemming met overweging 7 van de Aanbeveling. Deze benadering wordt niet gehanteerd indien er geen directe relatie bestaat tussen de betrokken groothandels- en eindgebruikersmarkten.

58. De bepaling van de relevante markt vormt de basis voor het onderzoek naar de vraag of een bepaalde onderneming AMM heeft op de relevante markt en, indien dat het geval is, te bepalen wat passende en proportionele ex-ante verplichtingen zijn voor die aanbieder om de (potentiële) mededingingsproblemen op de markten als gevolg van die AMM te remediëren. Om die reden is het noodzakelijk om bij de initiële afbakening van de eindgebruikersmarkt (en de

daaropvolgende afbakening van wholesalemarkt) uit te gaan van een situatie waarin er geen wholesaleverplichtingen aanwezig zijn.

59. Indien bij de afbakening van de eindgebruikersmarkt zou worden uitgegaan van een situatie waarin er wel verplichtingen op de betrokken wholesalemarkt zouden bestaan, zou de

beoordeling van aanwezigheid van aanmerkelijke marktmacht en daarmee de noodzaak van het opleggen van verplichtingen op die betrokken wholesalemarkt afhankelijk zijn van een

afbakening van de eindgebruikersmarkt die is gestoeld op de aanwezigheid

35 Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan situaties waarin een en dezelfde grote partij op verschillende

geografische markten actief is of situaties waarin het voor een aanbieder niet mogelijk of niet rendabel is prijzen voor verschillende afnemers te differentiëren.

(21)

wholesaleverplichtingen. Dit zou een onzuivere en circulaire benadering zijn van het bepalen van relevante markten.36

60. Bij de bepaling van de relevante markt ten behoeve van de beoordeling van AMM op lager gelegen niveaus moet echter wel rekening worden gehouden met de aanwezigheid van de voorgestelde verplichtingen op een hoger gelegen markt. De reden hiervoor is dat de

aanwezigheid van regulering op de hoger gelegen relevante markt effecten kan hebben op de concurrentiesituatie op de lager gelegen markt doordat toetreding mogelijk wordt gemaakt of aanbodsubstitutie eenvoudiger wordt.

61. De hierboven beschreven benadering is in overeenstemming met artikel 6a.2, tweede lid, van de Tw, waarin is bepaald dat het college alleen verplichtingen kan opleggen aan ondernemingen met AMM op de eindgebruikersmarkt, indien wholesalemaatregelen en verplichtingen met betrekking tot carrier(voor)keuze ontoereikend zijn. De effecten van wholesalemaatregelen moeten dus worden meegewogen in de analyse van AMM op de eindgebruikersmarkt. 62. Het is logisch deze benadering ook toe te passen in de relatie tussen meerdere verticaal

gerelateerde wholesalemarkten. De verplichtingen op een hoger gelegen wholesalemarkt zullen namelijk tot doel hebben om de concurrentie op een lager gelegen wholesalemarkt te faciliteren. Bij de beoordeling van de noodzaak om verplichtingen op het lager gelegen wholesaleniveau op te leggen dient dus de aanwezigheid van verplichtingen op het hoger gelegen niveau te worden meegewogen.

63. Gelet op het voorgaande volgt het college bij de bepaling van relevante markten de volgende werkwijze:

(1) het college bakent alle relevante markten af in de afwezigheid van regulering, beginnend bij de laagst gelegen markt (de eindgebruikersmarkt) via eventuele tussengelegen markten, met als doel de bepaling van de hoogst gelegen relevante markt (de hoogst gelegen wholesalemarkt);

(2) het college onderzoekt de mate van concurrentie op de betrokken eindgebruikersmarkt die zou bestaan indien wordt geabstraheerd van bestaande AMM-verplichtingen;

(3) het college onderzoekt de hoogst gelegen wholesalemarkt op de aanwezigheid van AMM en bepaalt, indien noodzakelijk, welke passende verplichtingen worden opgelegd op de hoogst gelegen wholesalemarkt;

(4) het college bepaalt een lager gelegen markt in de aanwezigheid van verplichtingen op de hoger gelegen markt;

(5) het college onderzoekt die lager gelegen markt op de aanwezigheid van AMM en bepaalt, indien noodzakelijk, welke passende verplichtingen worden opgelegd op die lager gelegen markt;

(6) het college herhaalt stap vier en vijf tot op het niveau van de eindgebruikersmarkt.

36 Zie hiervoor ook bijvoorbeeld: OFCOM, Review of the retail leased lines, symmetric broadband origination and

wholesale trunk segments markets, Explanatory Statement and Notification, 18 December 2003, paragraaf 2.15.

(22)

64. Het college hanteert de hierboven beschreven volgorde in ieder geval als inhoudelijk uitgangspunt. Het kan voorkomen dat omwille van de duidelijkheid en leesbaarheid de verschillende stappen in het besluit in een andere volgorde worden gepresenteerd.

3.3

De beoordeling van aanmerkelijke marktmacht

65. Het college dient op grond van artikel 6a.1, derde lid, van de Tw de bepaalde relevante markten zo spoedig mogelijk te onderzoeken. Het onderzoek dient er in ieder geval op gericht te zijn om vast te stellen of de desbetreffende markten al dan niet daadwerkelijk concurrerend zijn en of hierop ondernemingen actief zijn die beschikken over AMM.

66. Het bovenstaande impliceert niet dat het college eerst moet vaststellen of een bepaalde relevante markt daadwerkelijk concurrerend is en daarna pas kan vaststellen of er op die markt ondernemingen AMM hebben. De conclusie dat een bepaalde markt daadwerkelijk concurrerend is, is equivalent aan de conclusie dat geen enkele onderneming individueel of gezamenlijk met een andere onderneming over AMM op die markt beschikt. Dat betekent andersom gezien ook dat, indien op een bepaalde relevante markt één of meer ondernemingen individueel dan wel gezamenlijk over AMM beschikken, die relevante markt niet daadwerkelijk concurrerend is.37

67. Uit de definitie van het begrip AMM blijkt dat op een bepaalde relevante markt één onderneming AMM kan hebben (een enkelvoudige machtspositie), maar ook dat meerdere ondernemingen gezamenlijk een positie van AMM op een bepaalde relevante markt kunnen innemen. De

laatstgenoemde situatie wordt een collectieve machtspositie genoemd. In beide gevallen kunnen ondernemingen op grond van de Tw worden aangewezen als ondernemingen met AMM.

68. Verder kan er sprake zijn van AMM op een bepaalde markt indien een onderneming een dominante positie heeft op een nauw verbonden markt en deze positie aanwendt om haar marktmacht op de eerstgenoemde markt te vergroten.38 Dit kan zich voordoen bij een verticaal

geïntegreerde onderneming die een sterke marktpositie heeft op de betrokken netwerkmarkt en die positie gebruikt om zijn positie op de dienstenmarkt te versterken. In dat geval kan de onderneming met AMM worden aangewezen als onderneming met AMM op beide markten gezamenlijk.

69. Bij de beoordeling van de aanwezigheid van ondernemingen met AMM gaat het om de vraag of een onderneming, alleen of samen met andere, een economische kracht bezit die haar in staat stelt zich in belangrijke mate onafhankelijk van haar concurrenten, klanten en uiteindelijk consumenten te gedragen. Het bestaan van een AMM-positie kan worden aangetoond aan de hand van een aantal criteria. De belangrijkste criteria voor de beoordeling van de aanwezigheid van ondernemingen met AMM zijn beschreven in paragraaf 3.1 van de Richtsnoeren.

37 Zie hiervoor: Richtsnoeren, randnummers 19 en 112, en memorie van toelichting bij de Tw, Kamerstukken II,

2002-2003, 28 851, nr. 3, blz. 113.

38 Zogenaamde “hefboomwerking”, artikel 14, derde lid, van de Kaderrichtlijn.

(23)

70. Het marktaandeel van een onderneming wordt vaak gebruikt als indicatie van de marktmacht. Alhoewel het marktaandeel alleen veelal niet volstaat om AMM te constateren kan grofweg worden gesteld dat in het mededingingsrecht er in het algemeen van wordt uitgegaan dat er sprake kan zijn van een economische machtspositie indien een bedrijf een marktaandeel heeft van meer dan 40 procent en dat daarvan vaak sprake zal zijn indien het marktaandeel groter is dan 50 procent.39

71. Naast het marktaandeel worden in de Richtsnoeren de volgende criteria genoemd op basis waarvan AMM kan worden aangetoond:

de totale omvang van de onderneming;

de controle over niet gemakkelijk te dupliceren infrastructuur; de technologische voorsprong of superioriteit;

het ontbreken van kopersmacht die een tegenwicht kan vormen;

gemakkelijke of bevoorrechte toegang tot kapitaalmarkten/financiële middelen; product-/dienstendiversificatie (bijvoorbeeld bundeling van producten of diensten); schaalvoordelen;

breedtevoordelen; verticale integratie;

een sterk ontwikkeld distributie- en verkoopnetwerk; het ontbreken van potentiële concurrentie;

grenzen aan de expansie.

72. De in de Richtsnoeren genoemde criteria kunnen niet worden beschouwd als een eenvoudige checklist om te beoordelen of er sprake is van AMM of van daadwerkelijke concurrentie. Een marktanalyse omvat in het onderhavige kader een algehele, toekomstgerichte analyse van de economische kenmerken van een bepaalde relevante markt, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke feiten van het individuele geval. Derhalve zal AMM alleen kunnen worden geconstateerd door toepassing van en toetsing aan de hand van meerdere van de genoemde criteria. Om deze reden en vanwege de diversiteit van de betrokken markten, acht het college het niet passend om aan de verschillende criteria vooraf een bepaald gewicht toe te kennen. Welke criteria het college met name van belang acht, zal hij bekijken in de context van een bepaalde markt, daarbij rekening houdend met de specifieke kenmerken van die markt.40 73. De bepaling van AMM in een toekomstgerichte analyse betekent dat niet alleen wordt gekeken

naar de bestaande concurrentiesituatie, maar dat ook wordt bezien of een eventueel gebrek aan daadwerkelijke concurrentie blijvend is.41 De marktanalyse in dit besluit is uitgevoerd op een prospectieve wijze, waarbij toekomstige ontwikkelingen die de concurrentiesituatie op de onderzochte markten significant zullen beïnvloeden zijn meegewogen, voorzover zij

redelijkerwijs voorzienbaar zijn in de periode tot de volgende marktanalyse. Gelet op artikel 6a.4

39 Kamerstukken II, 2002-2003, 28 851, nr. 3, blz. 20.

40 Zie ook: ERG Working paper on the SMP concept for the new regulatory framework, May 2003, paragraaf 6,

erg.eu.int.

41 Richtsnoeren, randnummer 20.

(24)

van de Tw hanteert het college daarvoor een periode van maximaal drie jaar.

3.4

Het opleggen van passende verplichtingen

74. Artikel 6a.2, eerste lid, van de Tw bepaalt dat het college, indien hij heeft vastgesteld dat een onderneming op een bepaalde relevante markt beschikt over een AMM-positie:

a. aan die onderneming, voor zover passend, de relevante verplichtingen oplegt;

b. eerder opgelegde verplichtingen, voor zover zij betrekking hebben op deze markt, in stand houdt indien zij nog steeds passend zijn, of

c. eerder opgelegde of in stand gehouden verplichtingen, voor zover zij betrekking hebben op deze markt, intrekt indien zij niet langer passend zijn.

75. Het college is van oordeel dat het best kan worden voldaan aan de vereisten van de Tw inzake passendheid van verplichtingen42 door de Europeesrechtelijke proportionaliteitsnorm als

uitgangspunt te hanteren. Dit algemene beginsel van gemeenschapsrecht is onder meer nader ingevuld door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (hierna: Hof).43

Toepassing van deze norm ligt voor de hand om een aantal redenen. De norm is relatief duidelijk ingevuld door het Hof, de vereisten van artikel 6a.2. van de Tw zijn gebaseerd op bepalingen in de Europese richtlijnen (artikel 8 van de Toegangsrichtlijn en artikel 17 van de Universeledienstrichtlijn) die expliciet spreken over proportionaliteit, en de norm omvat in ieder geval het evenredigheidsbeginsel van de Awb.

76. Met het hanteren van de Europese proportionaliteitsnorm voldoet het college in ieder geval aan de vereisten van artikel 6a.2 van de Tw en aan de kwalitatieve motiveringsvereisten van artikel 1.3, vierde lid, van de Tw. Ten aanzien van de kwantitatieve motivering geldt dat ter

onderbouwing van de proportionaliteitstoets “waar redelijkerwijs mogelijk” een kwantificering van de verwachte relevante gevolgen dient plaats te vinden. Naar het oordeel van het college vormt deze aanvullende motiveringseis een integraal onderdeel van de proportionaliteitstoets.

77. Dit betekent dat de door het nieuwe kader voorgeschreven proportionaliteitstoets een motivering vereist die aantoont dat het toegepaste instrument voor het bereiken van de doelstellingen van het beleid:

geschikt is voor het bereiken van de doelstellingen van artikel 1.3, eerste lid, van de Tw; en noodzakelijk is, dus dat:

a: zonder aanwending van het middel het doel hetzij in het geheel niet hetzij in onvoldoende mate zou worden bereikt; en bovendien

42 Zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.2.

43 Zie bijvoorbeeld HvJEG, Zaak C-331/88 van 13 november 1990, FEDESA, Jur 1990 I p. 4023: Ingevolge het

evenredigheidsbeginsel, dat deel uitmaakt van de algemene beginselen van het gemeenschapsrecht, zijn maatregelen waarbij economische activiteiten worden verboden, slechts wettig wanneer zij geschikt en noodzakelijk zijn voor de verwezenlijking van de legitieme doelstellingen die met de betrokken regeling worden nagestreefd, met dien verstande, dat wanneer een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen, die maatregel moet worden gekozen die de minste belasting met zich brengt en dat de veroorzaakte nadelen niet onevenredig mogen zijn aan het nagestreefde doel.

(25)

b: indien verschillende geschikte middelen bestaan, het gekozen instrument het minst zware effectieve middel is; en

de voordelen die volgen uit de toepassing van het middel in termen van het bereiken van de doelstellingen opwegen tegen de mogelijke nadelen daarvan.

78. Daar waar redelijkerwijs mogelijk baseert het college de motivering van de bovengenoemde aspecten op beschikbare kwantitatieve informatie.

79. Om de hierboven beschreven toets goed te kunnen uitvoeren, acht het college het noodzakelijk om een aantal uitgangspunten te formuleren met betrekking tot de verhouding van de in artikel 1.3, eerste lid, van de Tw genoemde doelstellingen tot elkaar. Op basis daarvan wordt in het concrete geval een keuze gemaakt voor een prioritaire doelstelling. Deze uitgangspunten worden in dit hoofdstuk kort weergegeven.

80. Het college heeft het ERG-standpunt gebruikt als raamwerk om te bepalen welke

mededingingsproblemen te verwachten zijn op de onderzochte relevante markt en welke verplichtingen mogelijkerwijs geschikt zijn om de problemen te voorkomen dan wel op te lossen.44 Op dit standpunt wordt in dit hoofdstuk eveneens kort ingegaan.

81. In deze fase heeft het college aan de hand van de uitkomsten van het onderzoek van de relevante markt bepaald aan welke van de drie doelstellingen van artikel 1.3 van de Tw in het onderhavige geval prioriteit wordt gegeven. Concreet gaat het daarbij om de vraag of de maatregelen van het college zich richten op de bevordering van op infrastructuur gebaseerde concurrentie, op de bevordering van dienstenconcurrentie dan wel de directe bescherming van de consument.

82. De sleutel in deze afweging vormt het begrip duurzame concurrentie. Het uiteindelijke doel van het reguleringskader is het tot stand brengen van een situatie van duurzame concurrentie, ofwel effectieve concurrentie die voor haar bestaan en effectiviteit niet (meer) afhankelijk is van het bestaan van sectorspecifieke regulering. Een situatie waarbij diverse ondernemingen met elkaar concurreren met gebruikmaking van eigen infrastructuur (infrastructuurconcurrentie) is zo bezien duurzamer dan een concurrentiesituatie die afhankelijk is van het bestaan van bijvoorbeeld toegangsverplichtingen.45

83. In de toelichting bij artikel 2 van de beleidsregels wordt het volgende over duurzame concurrentie gesteld:46

44 ERG, “Common position on the approach to appropriate remedies in the new regulatory framework”,

ERG(03)30rev1, April 2004.

45 Zie hiervoor bijvoorbeeld: OPTA, “Economic considerations on balancing infrastructure and services based

competition”, Economic policy note No 1, December 2003, p 8: “An alternative infrastructure tackles competitive problems at their source, i.e. the market power held by the (fixed) network owner. Therefore, competition on services resulting from competition between infrastructures is preferable to competition on services delivered over the same infrastructure.” Zie ook: de ERG “Common Position”, paragraaf 4.2.3, blz. 66-70, “supporting feasible infrastructure investment”.

46 Zie toelichting bij de beleidsregels, Staatscourant 9 juni 2005, nr. 109, p. 11.

(26)

“De doelstelling van nieuwe kader is om in de gehele elektronische communicatiesector daadwerkelijke concurrentie te verwezenlijken, zodat op termijn specifieke regels kunnen worden afgeschaft en volstaan kan worden met het algemene mededingingsrecht. Om daadwerkelijke concurrentie te verwezenlijken is het noodzakelijk dat aanbieders van

alternatieve infrastructuur, dat wil zeggen andere infrastructuur dan die van de onderneming met AMM gestimuleerd blijven om te investeren.”

84. Gelet op het voorgaande is het college van oordeel dat een situatie van duurzame concurrentie het best kan worden bereikt door, daar waar mogelijk, in de keuze van verplichtingen voorrang te geven aan maatregelen die infrastructuurconcurrentie bevorderen. Deze lijn wordt ook in het gezamenlijk standpunt van de ERG over verplichtingen gekozen en wordt ondersteund door de afwegingen van de Commissie in de toelichting bij de Aanbeveling:47

“Het doel van het nieuwe regelgevende kader is uiteindelijk een situatie tot stand te brengen waarbij sprake is van een volledige infrastructuurconcurrentie tussen een aantal verschillende infrastructuren. Dit kan plaatsvinden binnen of tussen platforms. Regelgeving die de verplichte toegang tot bestaande netwerken oplegt, dient als overbruggingsmaatregel om te zorgen voor concurrentie tussen diensten en keuzemogelijkheden voor de consument, totdat er voldoende infrastructuurconcurrentie bestaat. Investeringen in nieuwe netwerkinfrastructuur zullen ervoor zorgen dat des te sneller regelgeving ex-ante betreffende deze markt kan worden ingetrokken”.

85. Alleen waar de infrastructuur waarover concurrerende diensten kunnen worden geleverd binnen de termijn van de herziening niet repliceerbaar is en waar niet spontaan wholesalemarkten ontstaan, zodat op basis hiervan effectieve dienstenconcurrentie mogelijk is, wordt

dienstenconcurrentie bevorderd en geïntroduceerd door middel van toegangsverplichtingen. Daarbij zijn twee situaties te onderscheiden. In de situatie waarin op in de voorstelbare toekomst na de termijn van de herziening de infrastructuur niet repliceerbaar zal zijn, is

dienstenconcurrentie noodzakelijk om de effecten van duurzame concurrentie te helpen nabootsen. In de situatie waarin in de voorzienbare toekomst na de termijn van de herziening wel sprake kan zijn van repliceerbaarheid, zullen verplichtingen als toegang en prijsregulering zodanig worden vormgegeven dat investeringsprikkels jegens marktpartijen niet negatief worden beïnvloed en zo mogelijk het beklimmen van de “investeringsladder” wordt bevorderd.48 In dat geval kan dienstenconcurrentie een opstap vormen naar infrastructuurconcurrentie. Op deze wijze geeft het college invulling aan artikel 2 van de beleidsregels.

86. Waar infrastructuur- en dienstenconcurrentie tekort schieten in het disciplineren van de AMM-aanbieder geldt ten slotte de doelstelling van eindgebruikersbescherming, dat wil zeggen het bevorderen van de belangen van eindgebruikers wat betreft keuze, prijzen en kwaliteit. Dit betreft die gevallen waarin infrastructuurconcurrentie noch dienstenconcurrentie afdoende zijn

47 Toelichting bij Aanbeveling van de Europese Commissie van 11 februari 2003 betreffende relevante producten-

en dienstenmarkten, Publicatieblad EG 203, L114/45, blz. 29.

48 Zie ook: de ERG “Common Position”, paragraaf 4.2.3, blz. 66-70, “supporting feasible infrastructure

investment”.

(27)

om te verzekeren dat consumenten de voordelen van concurrentie genieten en waarin direct regulerend ingrijpen dus optreedt als een substituut voor marktdiscipline.

87. De in artikel 1.3 van de Tw genoemde doelstelling van de ontwikkeling van de interne markt is niet leidend bij de afweging van de keuze tussen infrastructuur- en dienstenconcurrentie en/of wholesale- en retailmaatregelen op bepaalde markten. Deze keuzes vloeien voort uit de analyse van de specifieke situatie op een nationale markt. De ontwikkeling van de interne markt vormt wel een belangrijke randvoorwaarde bij deze keuzes in de zin dat een nri geen maatregelen mag nemen die belemmeringen voor de interne Europese markt opwerpen. De Commissie ziet hierop toe in de Europese consultatie en notificatie. 49 Naar het oordeel van het college vergt

daarom de interne markt geen afzonderlijke maatregelen, maar de effecten daarop van de keuze tussen verschillende reguleringsmogelijkheden worden bij de afweging wel meegenomen. 88. Op basis van het onderzoek van de relevante markt bepaalt het college de prioritaire doelstelling

voor die betreffende relevante markt. Daarbij spelen met name de hoogte van de

toetredingsbarrières, de mate van repliceerbaarheid van de infrastructuur waarover de diensten in de relevante markt geleverd worden en de mate van concurrentie een rol.

89. Nadat de mogelijke mededingingsproblemen zijn geconstateerd en de prioritaire doelstelling is vastgesteld, heeft het college de mogelijke verplichtingen gekozen, gebaseerd op de aard van het geconstateerde mededingingsprobleem. In de situatie dat er geen bestaande AMM-verplichtingen gelden op de betrokken markt heeft het college, waar redelijkerwijs mogelijk, de omvang van het probleem getracht te kwantificeren (in elk geval in termen van orde van

grootte). In andere gevallen heeft het college een beoordeling gemaakt van de waarschijnlijkheid waarmee een potentieel mededingingsprobleem zich zal voordoen.

90. In het gemeenschappelijk standpunt van de ERG over verplichtingen wordt een viertal typische marktconstellaties beschreven. Het document beschrijft vervolgens voor elk van deze typische marktsituaties het te verwachten marktgedrag door dominante marktpartijen en de potentiële mededingingsproblemen die daaruit voortvloeien.

91. Deze situaties zijn:

het overhevelen van marktmacht in een wholesalemarkt naar een verticaal gerelateerde wholesalemarkt of retailmarkt (“vertical leveraging”): problemen kunnen ontstaan door gedrag dat de kosten van concurrenten opdrijft en/of de verkoopmogelijkheden van concurrenten inperkt, met als doel de concurrentie op de betreffende wholesale- of retailmarkt uit te sluiten (“foreclosure”);

het overhevelen van marktmacht naar een – niet verticaal gerelateerde – andere markt (“horizontal leveraging”): problemen die ontstaan uit gedrag dat er op gericht is concurrentie op de betreffende markt uit te sluiten;

het gebruik van enkelvoudige marktdominantie (“single market dominance”) in de AMM markt zelf: problemen kunnen ontstaan door gedrag gericht op het belemmeren van markttoetreding, door het gebruik van uitbuitingsprijzen en door het bestaan van

49 Zie paragraaf 2.4.2 van dit besluit.

Referenties

GERELATEERDE DOCUMENTEN

117. Een veel voorkomende vorm waarin toegang geleverd wordt, is de analoge verbinding. Dit is de traditionele vorm van vaste telefonie. Analoge verbindingen worden doorgaans

Het college is van oordeel dat de bundelingsmogelijkheden van KPN in potentie (zonder AMM-aanwijzing op de vaste telefonie markt) kunnen zorgen voor extra hoge overstapdrempels van

Dienstenaanbieders die zowel directe als indirecte diensten leveren, rapporteren voor hun directe diensten over de storingsmeldingen die betrekking hebben op het eigen netwerk;

• Kosten bellen uit het buitenland gedaald van €0,71 naar €0,47 per minuut.. • Kosten gebeld worden in het buitenland gedaald van €0,45 naar €0,22

De verplichting van KPN tot het leveren van toegang ten aanzien van C(P)S-diensten en overige opbouwdiensten op grond van artikel 6a.17 van de Tw jo. artikel 6a.16, eerste lid, van de

▶ @Home: voor Basis Bellen zijn de starttarieven binnen de regio en de belkosten in daluren verhoogd, terwijl de overige tarieven zijn verlaagd... Ontwikkeling beltarieven

De verplichting van KPN tot het leveren van toegang ten aanzien van C(P)S-diensten en overige opbouwdiensten op grond van artikel 6a.17 van de Tw jo. artikel 6a.16, eerste lid, van de

aanbodsubstitutie. Dit baseert KPN op een door de NMa in 2005 opgestelde brief aan OPTA 232. ACM constateert dat vrijwel alle partijen die actief zijn in het aanbieden van VoB>12