Z E G A M A K O “K O N T U K ”
XABIER AZURMENDI
San A d ria n ,
ipuin e ta k o n d a ire n iu rra ld e a Lehen ald iz San A drianen Ize- na, Orsio B aionako G otzaiaren ageri batetan dakusagu, 980 ur- tean hain zuzen.
Nafarroako Santxo Handiak, San A drian d arabilki 1027ko ur- tean, Iruinako G otzaitegiaren mu- gatzat.
Nafarroako Santxo V lllg a rre - nak eta Kastillako A lfontso Xga- rrenak, 1207an pakearen seina- ietzat, Irureta eta San A drian el
karri eskaini zizkieten.
B id a zti o s p e ts u a k X V ’X V I g iz a ld ie ta n
Joan P adilla Kartujano (oler- karia) pasa zen San A driandik 1490 urtean.
Arnaid von Haffek, 1499an San A d ria n d ik p asa zeneko kon
tuak aipatzen ditu.
Felipe el H erm oso eta Juana la Loca e gon ziren bertan 1502ko urtean. Lazkaoko Jaunaren sem e
b a t bataiatu zuten erm itatxoan, Printzeak izan ziren Aita eta Am a ponteko.
A ndres Navajero, Veneziako enbaxa doreak konta zizkigun San A d ria n g o eta G ipuzkoako ze n b a it gauza bitxi, 1528ko ur
tean.
Palatinadoko Federiko llgarre- na, 1538ko negute gorrian, San A d ria n d ik pasa zen Kastiliara, sekutako je ndetza batekin.
Karlos Vgarrenak, San A drian
d ik pasa zen Frantziara, 1539ko urtean.
Joan Bautista Benturino berriz Alejandriako Patriarkarekin 1572an pasa zen San A driandik.
Joan V asaenek b id e berdina egin zuen 1599ko urtean.
"U trunque mare, O ceanum et M editerraneum vid e n s ,”
Kantauri eta M editerraneoa San A d ria n d ik ikusten ziren hotsa z a b a ld u a zegon garai hartan.
Larriamendik “G ipuzkoako Ko-
rog ra fia n ” uste berd in a azaltzen digu.
G izaldiak zehar nnilaka eta mi- laka pelegrino, ikazkin, jauntxo eta abenturero pasa d ira mendi e d e r honetatik eta sarri askotan, m ando urrez zam atuak, jende a beratsa edo politiko entzute haundikoak.
A rrazoi hauek direla eta m en
di hauek zenbait lapur ezagutu ote zituzten!
Horra b a d a batzuen ipuinak.
B a rr ió la (I)
Barrióla izeneko ikazkin bat San A drianen bizitze m entzan bé koadrillékiñ, batzutan ikazkintzan d a beste ’atzutan lapurretan.
A taungo a zala re esaten tzuen, U rtsoangoa zala re bai.
Zeukenai kendu ta etzeukenai em aten tzekiña m entzan.
Zeam ako zárrak gogon dauku oaindio bé izena.
Bé kontuk oain 200 bat urte- kok izan leizke.
Je su s M a zkia ra n i 1975-9-9an jasoa.
B a rr ió la ( II)
B arriolak bé m otillai ola aintze mentzien.
A lakok eta alakok alako leku- tan utzi d e zatela dirue.
Ezetz esaten ba due, esan gañen geala.
Bein pátzen tzuenak paken uzten tzitun.
Rom an O taegih 1975-8-7an jasoa.
B a rr ió la ( I I I )
Bein Barriolai m otiko 'at etor m entzikon San A d ria n a lapurre
tan ikas nai zokela ta.
B arriolak iru ogi ekartzea biali zon Zeamá.
M otikoa ogi bé etor tzikon, di- ruik bé Zeam an o g ik etzuela em aten da.
U rrengo eunen m otikoi Barrio
lak esa m entzion. G oazeak Zea
m á o gie ekar bear diau.
Erria alliautakon d e n d a ’aten sartu zien. D endarik o g ik etzien em an d iru ik etzeuken da.
Etxaola alliau zienen, Barrio
lak iru ogi età zitun kapusaien az- piti, iñor akordau bé dendariri arrapau zionak.
M otikoi esa m entzion. Ikustek iru o g i noia ekar dituan nik diruik bé?
- I k lapurre izateko eztek balio ta jun ai em endi. Ikas tzak beste ofizio 'at.
R om an O ta e g iri 1990-5-7an jasoa.
B a rr ió la (IV )
Joan txiki G oienekok Arabako Salbatierran tzeuken etxenausie ta eun baten autza zijon errentea
pátzea. (Garai artan Ladrón de Zegama Salbatierran bizi zan)
Eun jakiñe izan oi zan erren- tak pátzekoa.
Joan txiki S albatierrá errenta dirukin nausiña zijola, San Adriango tabernan sartu ta jokun errenta diruk g aldu zitun.
Joan txikik nausiña jun d a es- plikau m entzion pasaizoa.
Nausie asarrau m entzan da demandan asi m entzikon; Ola- koik etzala ein bear, ori al tzan familiko guraso ’aten form alida- dea ta beste m illa kontsiderazion ondoren, berai errentea pátzeko nundi atea bear tzon dirue g a ld e tu mentzion.
Joan txikik beste am abost eun barru ziur errentea pátzea aindu mentzion nausiri, ala beintzet promes ori ein da Z eam á etor mentzan gue gizona.
A m abost eun barru, jokun beiz e dirue irázi ta Joan txiki errentea pátzea zijon Salbatierra.
San A drian azpiko m etaliturriñ ure eraten ai zala, kaltzipurditi el- du ta au esanez airen jaso m en- tzon Barriolak, A ra em en gue Joan txiki.
-Z e r dallek em en? galdetu mentzion.
Errenta dirue nausiri eam atea zijola. A urrekon nausiri eman bearreko dirue jokun g aldu zola ta.
Barriolak dirue eskau zion.
onek poltxikoti età ta em atea beste errem edioik etzon euki.
Barriolak gerrikon g o rd e zon Joan txikiñ ontzakoa.
Aratz azpia eam an tzon, an tzion Barriolan koadrillea.
Batzuk arm ak garbitzen ai zien, beste 'atzuk lapikok egos- ten d a irakiñ alditan lapiko tapea altxaitzen tzanen, umen atzapa- rrak ikus tzitun lapikon egosten Joan txikik.
Joan txiki ondo tratatzeko es
kau zion koadrillei Barriolak.
U rrengo goizen Barriolak Joan Txikiri esan tzion; -J u n ai Zeam a a ldea ta b iden iñor ikus
ten bek esaiok em en ez tiala iñor ikusi.
-T o , esanez, aurreko eunen kendu zion ontzakoa em an tzion d a beste ontzako 'at gañea.
Joan txiki korrikan abiau zan da laister biliau zon Z eam a aldeti zetorren jendea, m andok kargau- ta zetozen,
la iñor ikus tzon galdetu zion Joan txikiri jende onek, erregen dirukin zetotzen nunbait.
Joan txikik ezetz, etzola iñor ikusi.
Zam al ja b e k kuebea pasau bezin laister, tirok asi m entzien baño orduako Joan txiki urruti zan.
Migel Urbizuri 1980-3-8an jasoa.
B a rr ió la (V )
Barrióla San A d ria n g o Portu gañen íbiitzen tzan ikazkintzan.
G ipuzkoati A ra b a zeillen jen- dek, San A d ria n g o kueban tzion kantinan dirue jokatze m entzuen.
Je n d e asko errenta diruk g a l
du ta errentak pau bé geaitzen tzan.
Barriolak arbolatan izkutauta jartzen tzitun gizonak, kaitzaden ingurun.
Jendea zetorrenen dan b a ta gañea salto eiten tzien.
Batzuai dirue kendu ta etzeu
kenai em an da ola ibiitze m en
tzan.
Artzaiai ardik eo arkum ak e arrapaitzen tzien.
Bein San A driana zijola, Asur- m endi M uñoko am ona txikie jate- koa eiten ai mentzan d a Barrióla andi pasatzea suertau.
A m ona txikik labeti etá opea ta pusketa ’at eskeñi zion Barrio
lai.
Ontan izketan asi zien.
-A m o n a , ze berri do?
-Z e berri don esaten diezu?
Jende guztie or dalle, Barrióla gora ta Barrióla béra, bati dirue kendu diola, beste! ardie arrapau diola, ok d ie e m engo kontuk.
A m ona txiki ori laben tzeren ogiai bueltea em aten asi zan, o g ik oain d io a ide ’at erreta ta bestea oretan tzeuken.
-N ik , esan tzon, gizon ori al banoke, og i au bezelaxe laben sartuko noke.
-Z u ri kalte aundik eiñ al dizu?
galdetu zion Barriolak.
-N e i ez baño beste askoi bai, O rdun Barriolak oretan laben tzion ogi ’at artu ta andrei gonak jaso ta ipurd iko erretenen ipin tzion.
Ak garraxikl
-U rre n g o n Barriolakati kontuz itz ein. B arrióla ni naiz.
A la izkutau m entzan gizona.
Bide asko zaitzen tzitun Ba
rriolak, San A drian, Zoazarreta ta beste asko.
ZaIdi gañen tzijonai arbolati lazoa botatze m entzion.
A la urkatze m entzon jendea.
Joxe Mari Zabaleíari 1975-8-4an jasoa.
B a rr ió la (V I)
Barrióla izeneko ikazkin bat San A drianen bizitzen tzan bé koadrillékiñ.
Lapurretan e m otille izan bear tzon.
Zeukenai kendu ta etzeukenai em ate m entzion.
Ikazkintzea bukaitzen tzonen.
A ra b a jatxi ta an etxe ’aten apo- pillo eoten tzan.
Beiñ, ikazkiñe m enditi jatxi za- nen, am a alabak nearrez tzeren.
-Z e r dezue? G aldetu zien ikazkiñek.
-N ausie etor tzaku errenta bi
lla ta diruik eztauku.
-Z e n b a it 'a dirue?
-A inbeste.
Ikazkiñek em an tzien diru ori.
Nun da noiz nausiri pau bear tzien galdetu zien d a gauen ala- ko lekutan, kontestau zien.
Am a-alabak nausiri errentea pau bear tzien lekua, Barrióla ok baño lénao jun tzan da izugarri 'at tzion bertan.
Barriolak izugarriri trabukoa jarri zion eskutan, bera izkutau sin tzan.
Am a ala b a k etor tzien, nausie re bai ta diru entregea asi zanen, baztar bateti oju ein tzon Barrio
lak.
-A lto ! M oitzen b e k tia u . Nausik b ild u rre z lau Barriolai em an tzion diruk.
gorrín
Danak etxea bildu zienen, ama alabak arrituta Barriolai ger- tau zana kontau mentzien.
Jexux Mazkiarani 1976-3-4an jasoa.
B a rrió la ( V II)
Zeam ako A rtzak Aixkoneta biali zon bein Bitoria diru billa, garai artan gertuaneko bankue Bitorin mentzan.
A ixkoneta au euzkikiñ etxeti ir
ten da euzkikiñ etxea sartze m entzan, Bitoriti jun etorrie ein da gero.
A rabako lanak ein d a etxea zetorrela, San A d ria n g o pason, Barriolan bildurrez, diru poltsea pago zulo ’aten gorde zon.
Ontan Barriolakin to p o ein tzon.
-A rtz a n enkargun batekin ibil- ko aiz? galdetu zion.
-E z motel. A raba jun nauk txerri koxkor bat erostea, jokun asi ta asi banauk asi, diru danak g aldu zituat. Emen netorrek ez diru ta ez txerri.
-B a z e k ia t esan tzion Barriolak Artza né kontra so ld a d u k bialtze- ko dallela, ba esaiok, né koadri- llekiñ jaixten banauk, eztola nei so ld a d u k biaitzen lanik izango,
Besteik be izkutau mentzan ikazkiñe.
Aixkoneta g o rd e zon poltsea jaso ta laixter m entzan Artzanen.
A rtzak galdetu mentzion:
-B a rrió la ikusi al dek?
-B a i.
-O rd u n eztek diruik ekarko?
-E m e n dirue, ta poltsea mai gañea bota mentzion.
Eman m entzion Barriolan en- kargue re, alegie be koadrillekiñ etortzen bazan Z eam á etzola ari s o ld a d u ik biaitzen lanik izango.
A rtzak esa m entzion Aixkone- tai:
-J u n g o alitzeke beiz San Adriana?
A ixkonetak baietz,
Emaiok Barriolai m illa erreal ok eta esaiok ni enallela ari sol- d a d u k biali asmotan.
Aitzenen beintzet, soldadu k etorri ta arrapau m entzuen Ba- rrioian koadrillea.
Bera laun batekin gorde mentzan,
Barriolan launek, jan billa irten tzon baten, arrapau ein tzuen, da au beartuz Barriolan gordeleku a so ld a d u k alliau zien.
Eskuk eta ankak lotu ta erre- tzen tzion karobi 'atea bota m en
tzuen gizajoa.
Zeukenai kendu ta etzeukenai em aten tzionan istorik ola akabau mentzien.
J e x u x M azkiarani 1980-3-6an jasoa.
A m iñ a g o n e
G au baten A m iñagon eko txa- kurre zaunkaka asi m entzan.
A tea zabaldu zuenen, sem e gaztea bé billa etor tzien bi lau- nekin jun m entzan etxeti.
U rrengo eunen San Adriandi erregiñek pasau bear tzon.
Gau guztiñ, iru m otillek erregi-
ñei urrengo eunen b idea irtetze- ko prantaitzen aitu zien.
Espitu Santuti San Adriana di- jon biden trabukoa disparau ta erregiñei belarri at eam a men
tzion tirok.
Laixter iru motil orik arrapau zituen d a bat A rtagosen, bestea M usason da irugarrena Murgize- laien urkau mentzituen.
A m iñagonekoa, M usasokoata M endaldekoa m entzien iru motil orik.
A rrazkio Zeam ako goialden, txakurre zaunkaka asten danen, g aue bá, ateik eztala zabaldu bear esan oi da.
J e x u x M azkiarani 1 9 8 0 '7 -7an jasoa.
L a n d a ta k o z a z p i a n a ia k
Landatan zazpi anal bizi m entzien d a zein baño zeiñ in- da rtsu g o k zazpirek. San Adriandi zetozen m andazaiei, Landata pa
rea alliaitzen tzienen, b id e a irte- tze m entzuen motil ok itai bana eskutan tzuela.
M andoai lazok moztu, zágik eo gari zakuk besazpiñ artu ta e- txea eam ate mentzituen.
M andazai bat, Landatako anaiekin burutu ezin da M andabi- deti asi zan karreton, karteron bi- deti.''
(1) Mandabidea, erregearen karteroa- ren bidea zan.
Mandazaiek ala esa mentzon bein bentan baten; Txakur onekin nik etzeukiat Landatako zazpi anaian bildurrik.
Zazpi anaiek au aitu zuenen esa’mentzuen: Pauko 'ik o a in d io .
Zazpi anaietan gazténak, b e ra naikoa zala, esa mentzon mandazaiei bildurre sartzeko.
Iturzála irten m entzion beso 'at ondo tra p u z estalita zola.
M andazaiek Landata ikus zon orduko, txakurre axau ta gañea bota zion.
Txakurrek aua zaba ld u zonen, Landatak tra p u z estalitako eskue sartu zion auan.
Txakurre zotinka asi zanen kutxilloz i! tzon.
Landatak m andazaiei esa mentzion; -T xa ku rre n aitzena nai ezpaek, Landatako anaiekin kon
tu izan.
Je x u x M azkiarani 1980-4-8an jasoa.
E lizako S a n M a rtin
Zeam ako Elizan don San Mar- tiñek m orroiak lapurretá biaitze mentzitun San Adriana. Bera re lapurre ta ga izto a iza’mentzan,
Jendea nola nai iitze mentzon dirukati, baño zeukenai kendu ta etzeukenai em aten e bam entze- kiñ.
Zeam ako parrokoa oso launa mentzon. G auen askotan San Martin parrokon etxea kafea ar- tzea jute mentzan.
Eun baten parrokoa trixte m entzion.
San M artiñek zer tzon ba ta parrokok eantzun m entzion; Erri guztie pekatu gorrin dalle, eliztar danak infernua jungo zat eta neu nola salbauko naiz?
- “Ori konponduko deu g izo na’' esan tzion San M artiñek eta kafea artu ta San A driana jun tzan.
U rrengo eunen, iganden, g o i
zen g o iz San M artin parrokon etxen presentau zan.
Zartain baten ikatza tontorka jarri ta su eman tzion.
"Infernuko su e ” , eskau zuk tarteka serm oian da ikusko 'ezu jendea nola konbertitzen dan.
San M artin zartañe eskutan tzola Elizako gan b a rá jun da zulo 'aten ondon jarri zan.
Poliki poliki je n d e a Elizá etor tzanen a b a d e k m ezea asi zon.
Serm oikon ala zion garraxika:
-E rri ontako jendea, danok infer
nua zoazte, pekatari aundi ’atzuk besteik etzáte.
-Ja in g o iko a , bota jende oni infernuko sue, zion deadarka.
Parrokok infernuko sue, dea- brun katderak eta beste m illa gauza aipau ondon, beiz e ala ei- te m entzon garraxi: -Ja n g o iko a , bota jende oni infernuko sue.
San M artiñek txingar batea bota zitun zuloti.
danak
Elizan je n d e a lau gorrin tzion.
Parrokok beiz e; -B o ta su geio je n d e gaizto oni.
San M artiñek ganbarati: jau- na, né suk gastau die.
Je n d e a orduntxe iasaitu m en
tzan.
San ÍVlartiñek aitzeneko eune- tan Jangoikokiñ e pakek ein nai izan tzitun.
Elizea aunditzeko dirue berak e m a ’mentzon.
Zeukenai kendu ta etzeukenai em an, Eiizako San M artiñek eite mentzon.
Orreati d a Z eam ako patroia, gero Eiizako ataburun jarri zuen.
Eliza daña ez m entzon eiñ, e r
di pareti aurreakoa bakarrik.
D oroteo O ta e g iri 1980-8-7an jasoa.
E u z k itz e k o J o a n e
Gue atte zanak Joane zon ize
na, karlistan gerran ibil tzan Euz- kitzen^ asistente. Ba mentzon beste laun bat e Tolosa aldekoa,
G erra ondon zeozer ein bear d a Som orrostroko m inatan tolo- sar onek eta b ik lana ein m en
tzuen.
Txanpon batzuk irázi zitunen, gue atte Euzkitzen jarri zan ez- konduta.
Eun baten, Arabati zetorrela, San A d ria n g o Portun lapur batek irten tzion bidea.
-E m a ie k diruk esa mentzion lapurrek.
-K o n txo , jarri ai emen. Motel, i alako-aiz, lapurrek gue atte ezau- tu Zonen.
-E m e n nellek, ezkondu ni- tzean da fam ilie azitzen ai nauk noia eo ata.
Lapurrek, Som orrostron lana eitek etzola mezi ta Sanratin la
purretan tzeillela, em en dirue mi
natan baño errezago irazten tzala ta olako kontuk.
Pañuelokara 'at ontzako urre età m entzon poltxikoti.
- I k e artu zak zeozer esa m entzion.
G ue attek artu nai ez.
O ntzako 'at em a m entzion da Urkiola^ alden izkutau mentzan.
Laun aren berri g eio ez men
tzon jakiñ.
A m aika ald iz esan oi zon, on
tzako arekiñtxe erosi zola lenen- g o idiparea.
Jo xe f\/lari Aral<amari 1980-8-4an jasoa.
(2) Euzkitze.- Eguzkitze berriko mutil baten izengoitia zen.
Kastillako trozoetan gaztetatik ianean ibilia. erdaraz eta idazten zekiena, gerra- tean ofizial egin zuten eta besteko (Euzki
tze Zaharreko) mutil laguna bere asistente egin zun nunbait.
(3) Urkioia.- Portugañetik eskubira da
goen mendi baten izena,
Oharra.- Ipuin honetan garbi dakusa
gu, joan zen gizaidiaren aitzenetan orain
dik Sanratiñ edo San Adrianen gainean bidaztiak iapurren bildur zireia.
Tenplarioak
Zegam an eta batez ere Goial- dean jaio ginenoí< sarri asl<otan entzun dugu Espíritu Santuko Tenplarioen berri.
Zenbait alditan zaharrei edo artzaiei entzun izan genizkien praile gudari haien judaskeriak.
“D iruagaitik edozein hiltzeko gai zirela, pelegrinoei tapurretarik beitzenak egiten zizkiela, maltzu- rrak eta gaiztoak zire la ” , horrela
ko kontua pranko entzun dugu haurtzaroan eta gero a g o ere.
Zori onean izkutatu ornen zi
ren noizbait gure m endietatik.
Hain gizon nnaitzurrak ez zire
la benetako praiteak ere esan ohi zuten gure zaharrek (praileen maitzurkeriez m intzatzeaz lotsa- tuta bezala) praileak baino g ehia
go g udag izonak zirela eta.
E spiritu s a n tu k o t e n p la r io a k no rtzu k z ire n
Lehenengo kruzadan sortu zen O rdena hau, Jerusalenen hain zuzen, 1118garren urtean.
Erroma, Santiago K onpostela eta Jerusalenerako bid e a k zain- tzea ¡zan zen beren lehenengo ekintza.
Kruzadek iraun zuten bitar
tean, Jesusen lurraldeak herek gorde zituzten Arabeei, Turkoei edo Saladino ber-berari hortzak erakutsiaz.
1289ko urtearen eta 1291koa- ren bitartean Kruzadoek Palesti-
nako lurralde guztiak gaitzean, Tenplarioek Europarantz jo zuten bein betiko eta bertan finkatu zi
ren.
XlVgarren gizaldiaren hasie
ran Europako errom es bideak hau d a Europako b id e guztiek bere kontrolpean zeuzkaten eta Frantziako banku gehienak ere bai,
Arrazoi hauek zirela eta gorro- torik beitzenak sortu ziren O rd e
na honen aurka.
Frantziako Felipe “ E derra” ze- ritzanak gertatu zuen Tenplarioen hondam endia, Floriango Eskiu- nen gezur testigutzak oinarritzat hartu eta epaiketa gogorrenak prestatzen hasi ziren erregeren m onagilloak beren aurka.
O inaze eta torturarik zitalenen artean, tenplarioek beren buruen aurkako aitorm enak egin behar izan zituzten.
1307an epaiketa lotsagarri batzuen ondoren gaizkiletzat es- petxeratu zituzten.
1312an Klem ente Vgarrenak bula baten bidez O rdena dese- gin zuen, Tenpleko buruak eta buruzagia k Parisen erre zituzten.
«...Lo q u e m ás nos ch o ca y nos conm ueve en e l p ro ce so de los tem plarios es que, en todos a quello s lugares en que se in te rro g ó a los tem plarios co n toda o b je tiv id a d y en q u e p udieron e xpresarse con e l corazón en la m ano y sin presión de ninguna
clase, estos p ro cla m a ro n su ino
cencia.
Heriotza, sua eta burnia ez zitzaien nunbait nahikoa tenpla- rioak zigortzeko beren etsaiei.
B azter guztietan hiltzaile, la- pur gizon gaiztoen sona zabaldu zitzaien eta izen g a rb ia kendu.
Gezurra badirudi ere Zega- man, tenplarioen prozesutik 684 urtetara, orduan ezarri zitzaien fam a txarrak irauten die oraindik.
ikusi bestela o n doren go ipui
nak.
S a n A d ria n g o la p u rra
San A d ria n d i zear m andazai bat m entzijon m andoa urrez kar- ga u ta zola.
Atzeti norbeitek seitzen tziola konturau zan baño aurrea seitu zon.
Alakon baten O pakua gañea alliau zanen, seitzen tzetorkionak
"alto” bota zion m andazaiei da diruk eskau.
M andazaiek txoakilloa zaldiri kendu, lapurre jo burun da ill ein tzon.
Lapurre Santi Espirituko fra
ilea izatea gertau zan.
O rduti g aidu m entzan Espíritu Santuko konbentue.
D oroteo O ta e g iri 1990-5-7an ¡asoa.
(4) Bordonove, Georges: La vida coti
diana de ios Tempiarios, 348. orr.
S a n ti E s p iritu k o p r a iie a
Aratz azpiñ, oaiñ arrik daren bezela, lénao m ea eo burni gai pusketak m entzeren.
Beiñ olagizon bat ai mentzan burnie biltzen.
Espitu Santuko pralle 'atek oh ikus tzonen, aballan arri ’at jarri ta tiau, jo burun da seko utzi mentzon gizona.
Espitu Santuko prallek gizon txarrak mentzien.
B e rn a rd in o A surm endiri a s p a id i entzuna.
Espitu Santuko prallek bi bo- laleku zeuzken eren jolasetako,
Bat Iturzáidi gorago, oaindi ezautzeko m odun do,
Bestea askoz ederra g o a Al- daolan, em en oain daña piñu do.
Bolaleku otan oaindi denbora gutxi arte ikazkiñek eta artzaiek bolatan eiten tzuen.
Jo sa Alustizari 1990-3-8an jasoa.
Jadanik ikusiak d itu g u Zega- m an ahozko literaturan gorde di
ren ze n b a it lapurren ipuin.
H erriaren oroitza, gauza guz
tiak bezala, m ugatua denez, m endi bakarti eta erem u eder haietan ziur nago ezagunak zaiz- kigunak baino lapur geh ia g o ibili
ko zirela.
Lehen ald iz papereta n aurki-
tzen dugun San A d ria n g o lapu- rrel buruzko agiría 1450ekoa da.
Urte honetan, abenduaren 19an, Partzoneriko partaideak San A driango haitzuloan bildu zi
ren eta iapurren aurkako erabaki gogorrak hartu zituzten bertan.
Jarraian, historiak gorde diz- kugun lau iapurreta, geh ia g o ere egon lltezke han-hem enka artxi- boetan.
Nik hauek bakarrik bilatzeko aukera izan dut.
Solíanse a c o g e r los Lacayos de todo e l B ascu e n ce a Oñate, a Sanctio García de Garíbay, y es
tos. en el p u e rto de San Adrián, pidieron a un a rrie ro de i-íernaní.
que se decía Juan Zaar. que íes hiciese cortesía [= íe s diese para beber]. Y com o no les d a b a le quitaron de su dinero, y después se quejó a l C o rre g id o r y a toda la Ptrovincia. los cuales enviaron a l Merino m a io r co n m u ctia g e n te a Oñate. Y a lguno s avisaron a San
cho Gracia y sus lacayos, los cuales huyeron a la cueva de Santa llia, y a llí los cercaron: y esta cueva tiene una p u e rta qua- si media legua d e distancia y p o r allí les proveían d e todo lo n e c e sario sus am igos co n un cria d o que se llam aba Z alagarda , y se com puso entonces este cantar:
Ala Z a la g a rd a Z a la g a rda m ala Z a la g a rda gaisto O ñaztarra oo n d a co
A rd a o zuri, a rdao M adrigalgoa, A rdao zuria iviendoza g a n a doa, A la b a n a D andayli gogoa.
Z a la g a rd a S andaylira doa.
Este M endoza era M erino m a
yor; y e l vino que para é l iba. c o gie ro n en e l cam ino y se lo lleva
ron a los c e rc a d o s de Santa llia.
Toda la herm ana los tuvo c e rc a do s algunos días, y a l cabo, c o m o no se querían rendir, atapa- ron la torre de torresnos de toci
nos g o rd o s y los asaron, p e n sa n d o que co n aquella m anteca y grasa les abrasaran, p e ro bien seguros estaban. A l fin les d eja
ron y entonces se com puso este cantar:
S anda iliac atzac d itu zizarrez N oia zizarrez d a ala zendalez Herm andadea arcandoa negarrez A n so G a rcia é gasteluori em unez Ec e n vin da e stiq u ich a esan ez.
Lascavarroen y esa ta co lastorra Lascavarro costatuan onela G avaz ere urtu n ica obela A rgui izarroc d itu g u la c a n d e la O statuan g ü e ra diro igu em enda.
Luis M lC H E LEN A k Textos A rc a ic o s Vascos liburuan aipatua; 92-93.
orr.
El día 2 0 de A g o sto d e 1717, D. Lorenzo de Uribarri. Correo de S. M. había travesado e l Puerto de San A d riá n y bajaba hacia C egam a. Venía de la C orte de M a d rid con ¡a valija de S. M. y se dirigía p a ra la C iu d a d de B ayo
na. Le salieron tres hom bres: el
uno co n pistola y d e scu b ie rta la cara; y los otros do s co n e sco p e tas y c u b ie rta s las caras, "el uno con un pañ u e lo de lienzo blanco, y e l otro co n pa ñ u e lo de c o lo r ta
b a c o ”. D espués que vio a l p rim e ro, quiso apearse co n ánim o de defenderse, p e ro uno de los en
m a sca ra d o s le d e sca rg ó un g o l
p e terrible que le e chó en tierra, le ataron m anos y p ie s y le c u brieron la ca b e za con la casaca q ue traía. Y le registraron calzo
nes y toda la ropa y faldriqueras, y le quitaron 21 d oblon es de p la ta de todo género. Y d e sp u é s le ordenaron b a jo g ra ve s am e n a zas que no se m oviese durante
una hora, y que, p o r si las m os- mas, g u a rd ó fielm ente lo m a n d a do. Y luego e ncontró a m b a s vali
ja s en tierra, y la m e n o r cortadas las correas, "de d o n d e llevaron una caja en que llevaba agua en ella p a ra la Reina,^ Viuda de la d ich a c iu d a d de Bayona, y que reparó en e l ínterin que estuvo echado, que luego que a garra
ron d ich a caja, dijo e l uno de ellos a ios otros, que m archasen p o rq u e a llí estaba, lo q u e habían m enester", "habland o castellano cerrado. (Prot. 1538. fol. 32).
Fr, José I. Lasak, 1972ko A ra n tza zu aldizkariaren 76. alean aipatua;
78. orr.
(5) Baionako erregina hau, María Ana de Neuburg, Carlos II,aren alarguna zen.
eta Aita Manuel Larramendi izan zen urte- tan bere aitorle (hartu duenaren oharra).
EL CORREO DEL OBISPO DE REIMS, EMBAJADOR EXTRAORDINARIO.
El día 6 de Enero d e 1748, F rancisco Muñoz. "Correo del llustrísim o y Rdmo. Sr. Obispo d e Reims, E m ba ja d o r Extraordi
nario d e l Reino de Francia", de
claró ante F rancisco de Arza, Al
ca ld e de C egam a, q u e habiendo lle g a d o a m edia noche a Gala- rreta, d o n d e se hallaba la última p osta de Alava, p ro c e d e n te de la Corte de M a d rid y p a ra continuar a la C orte d e Francia, tom ó en este p u e b lo d e com pañía a dos hom bres, a una co n e l postillón, todos arm ados, llam ados Fran
c is c o L ó p e z de Gereñu, Miguel Sáez de A ra o z y F rancisco Martí
ne z d e A legría y salieron hacia el Puerto de San A d riá n ; q u e antes de lle g a r a este punto, les salie
ron do s ladrones "m etiendo entre a m bos una bulla que parecían eran m ás d e die z"; que uno de los ladrones co n un p a lo iba a s a c u d ir a l postillón, y a l mismo tiem po uno d e los acom pañan
tes, F rancisco M artínez de Ale
gría, co n toda ra p id e z le tomó el g o lp e co n su escopeta, y en este tiem po e l otro co m p a ñ e ro le dis
paró, y “a u nqu e p re n d ió en la
"casoleta" (pistón), no penetró el fu e g o en e l cañón". Los tres se abalan zaron so b re e l a g re so r y p u d ie ro n quitarle e l p a lo y des
p u é s de h a b e r lu c h a d o con él un buen rato, le m ataron a palos y con los cañones y “cu la tra s" de sus escopetas. D urante la refrie
g a e l otro lad ró n a g a rró a las bri
das d e l c a b a llo d e l Correo y le ti
ró para abajo. Este "le d isp a ró al mismo tiem po dos pisto la s que llevaba, ningun a d e ellas le p re n dió''. (■■■)■ El se g u n d o ladrón aprovechó la in e fica cia de las pistolas d e l C orreo p a ra darle un garrotazo y envolverle co n el manto, in ca p a citá n d o le p a ra to
da defensa. Tem iendo p o r la vi
da, le p id ió co n lágrim as q u e no le matase, p u e s ya le entregaría todo el dinero q u e tenía. Sacó dos bolsas que llevaba y se las dió, la una co n 2 0 doblon cillo s de a 20 reales y la otra co n 12 escudos de p la ta d e 2 0 reales.
Declaró e l C orreo q u e después que le quitaron los dineros, que se alejó el ladrón, sin d u d a (aña
de), "oyó a lg o de lo que decían en vascuence los h om bres y el postillón so b re e l p rim e r ladrón muerto”. (Prot. 1545, fol. 1 y 15).
Fr. José I. Lasak, 1972ko A ra n tza zu aldizkariaren 76. alean aipatua;
78-79. orr.
EL CARNICERO DE CEGAMA El día 5 de D iciem bre de 1768, íviartín de Ligarte, a b a s te cedor d e carne de C egam a, ha
bía salido de G alarreta p o r el C a
mino Real de San A drián con su caballo, ca rg a d o d e 8 arrobas de sebo y vestido, sin duda, con las m ejores p re n d a s que poseía.
Antes de lle g a r á San A d riá n vió a dos hom bres, d e unos 3 5 años, el uno alto, co n una m arca d e b a jo d e l ojo izquierdo, y e l otro re
gordete. A la p re g u n ta ¿qué g e n te tenem os? A m b o s re sp o n d ie ron: "Gentes de paz". Pero a p e nas habían p ro n u n c ia d o sus p a labras se abalanzaron so b re él.
El uno le co g ió d e l p u ñ o y le co lo có sobre e l p e c h o un puñal, co n la am enaza de matarle, m ientras que el otro sostenía al caballo. Tem eroso e l carnicero, entregó to d o e l din e ro que lleva
ba, que eran 4 2 pesos, incluso
"los cuartillos de c a ld e rilla ”. Lue
g o le m aniataron y vueltas las m anos p o r la espa ld a bien lig a das y le desviaron d e l camino.
En tanto que el uno le registraba las cosas que llevaba, e l otro le desn u d ó d e los vestidos; d e c a m isas de lienzo de Tarazona, co n b ro ch e s de p lata valenciana, de p a ñ o de Chinchón, co n b o to nes d e seda; zap a to s con h e b i
llas de p la ta con tres onzas de peso, etc. etc. Y a l m ism o tiem po e l ladrón se vestía co n todas las p re n d a s que le arrebataba, co lo cán d o le a é l vestidos ajados que traía. Y luego le derribaron, vuel
tas las m anos atadas y ligadas hacia atrás, y le ataron el p ie iz
q u ie rd o a las manos, tirándole co n m ucha fuerza, tapá n d o le la cara co n una capa. Y se d e s p i
dieron am ablem en te con e l salu
do: "Agur, paisano". A q u í le d e ja m os e l ca b a llo para q u e m añana p u e d a ir a su casa". Pero e l a g re d id o no vió m ás e l caballo. (Prot.
1550, fol. 119).
Fr. José I. Lasak. 1972ko A rantzazu aldizkariaren 76. alean aipatua;
79. orr.
K A JA URREAREN IP U IN A K
E g u rtz e k o J o a n e (i)
Karobie eiten aitu mentzan eun guztiñ Egurtzeko Joane.
Gauen arrebai e sa ’mentzion.
Neska, geio lanik ein beharrik etzeukiñau. Kaja urrea billau’ñat.
Eztek egie izango!
Bai, Txaparrin billau’ñat eta bertati Aizkorriko Kützea ikus- te n ’en.
U rrengo eunen Joane, bé lau- nekiñ, karobie eitea jun tzan.
Karobiñ arkue ezin tzion eiñ argiñek eta Joane pikotxen jarri m entzan arkui eusteko, Giltzarrie jartzeko m om entun, arkue eroi arrik azpiñ artu zuen Joane, ta bertan lertu ta il tzan, bé am ets ta guzti.
Je n d e a gauen illargitan asko
tan ibil m enda urre billa Txapa- rriñ.
Iñok ezto ezer biliau oaiñ arte.
B e rn a rd in o A zu rm e n d iri askotan entzuna.
K a ja u r r e a ( II)
Aizkorriñ ardik jarren diam an
tea za p a ld u z m endailtze.
Artzaiek, aleiñek eiñ ati ez tue diam ante ori billaitzen.
B edaiok A izkorrondon urrea biliau m entzon baño jasotzea ju- teako il ein m entzan.
B edaion urrea Urtzelaitati ikuste’menda.
J a se Alustizañ 1991-7-5ean jasoa.
K a ja u r re a ( I I I )
A rrabiolako paren kamiñon, eun baten gizon bat geau men
tzan kam iño baztarren.
Poltxikoti papel bat etá ta denbo ra tan kontuk eiten eon mentzan.
Alako ordutan d a lekutan da eunetan, euzkik jotzen tzon lekun beitu zon da kaja urrea biliau ta jun m entzan.
Je n d e a arrituta utzi zon.
Inazio U rbizuri 1 980-8'3an jasoa.
K a ja u r re a (IV )
Z um itz Urkuliu gañen do Ojaola. Beiñ O jaolati béra zeto- tzen A ntzaza ta Golene.
G oienek Antzazai Frantzin tzeilleneko gertakizun au kontau m entzion.
Ni Frantzin neillela gizon bat biliau nian sekulako premiñ.
Erreal bateati sekreto ’at aindu zerean. A ra ze esan tzien. Ojao- lako zulon kaja urrea ziola. Alkazi 'at ikusko noia espartsu soka ’at bueltan lotuta zeukena. Arbolen azpiñ aurreaxio losa ’at, losa orren azpin kaja urrea ziola.
Beida jarri zien d a alkaziñ es- partsu sokea ikus tzuen da au- rreaxio losea re bai.
Bi gizonak losea jasotzen asi zien ta A ntzaza gerrin zartarea ein tzikola ta lurrea eroi zan.
Goienek A ntzaza etxea ea- manda utzi zon.
Urrengo goizen jun tzikon Goiene Antzazai, O jaola jun bear
tzueia ta. baño A ntzazak gauze etzan p a p e ia ein tzion.
Aitzenen, astelenen goizen goiz O jaola jun tzieneako, A ntza
zak eta O sintak kaja urrea biliau ta jasota zeuken.
G oiene aua bete ortzekiñ utzi zuen.
Inazio Urbizuri 1981-4-7an jasoa.
M USASO ZAHARRA ZEGAM AN
Zegam ako ipuietan, erriko e- txeik zárrana M usaso izan tzala dirudi.
Musasoko lénengo biztanlek jentillek em en tzien.
Dilubion ondoren, jentillek eren etxebizitzak m enditan ein tzituen dilubion bat ba letorke re, Musason, S ádarren da Espiritu Santun.
Espiritu Santuko Jentillek eta Sádargok asarratzen tzienen, mendi ’ateti bestea alkarri arrika aitze’ men tzien.
Espiritu Santun men dare en- terrauta Jentillek.
Jentillek sarri aitzen tzien pe- lotan, Aizkorri frontoitzat eta Arri Aundi pelotatzat artuz.
Jentilak gastau zienen Musa- son a bade a jarri zan bizitzen.
Gaur Zeam an Elizea don le-
kun, garai artan aitzak eta txarak bakarrik tzeren.
M usasoko a b a d e k m ezea An- dutzako Elizan em aten tzon,
A b a d e a m ezea em atea esko- petekin d a guardikin juten tzan.
Zeam an garai artan otso asko zion da basoz estalita zeren m endik.
Eduardo Irastortzari 1980-6-9an jasoa.
M u s a s o k o a b a d e a (I)
M usasoko a b a d e k kalenda- rioik ez ta jaie noiz tzan jakiteko, eunen saski 'at eite m entzon.
Seigarren saskie eiten tzonen, urrengo eune jaie zala bazekin da A n d u tzâ m ezea em atea juten tzan.
Garai artan Zeam an baso aundik zeren da otso asko ta
b ázpare g o a rd ie ta eskopetea eam aten tzitun.
Eduardo Irastortzari 1980-6-9an jasoa.
M u s a s o k o a b a d e a ( II)
M usasoko abaden sakristaue, eun baten, M aiñam endia jun m entzan egurretá,
A b a d e k galdetu mentzion.
Nun izan aiz?
M aiñam endiñ otaka 'atzuan billa, labe sue eiteko.
Aizu, esa'm entzion sakris- tauek abadei, sátsa loran d o ta G arizum ea ez teu urruti.
G arizum ea ba ote diau ba?
Jun ai Tolosa aldea, or je n d e a gu baño aurreago ¡biltze"ek, jakin tzak G arizum an noiz sartzen gán.
Sakristaue Tolosá alliau za
nen, orduntxe ai m entzien aste santuko prosesioa eiten.
Sakristaue Zeam á bueltau zan da abade i ikus tzonan kontu em an tzion.
A b a d e k esa'm entzion: Motel a urtengo a jun dala kontu, guk datorren urten ein bearko diau Garizum ea.
Eduardo Irastortzari 1980-6-9an jasoa.
M u s a s o k o a b a d e a ( I I I )
M usasoko a b a d e a asto gañen jun m entzan beiñ A n d u tzá m ezea em atea ta a b a d e a m ezea em a
ten ai zan bitarten, astoa DTnti al
d e a larren jun tzikon.
Asto ori azalduko zala ta oñez jun m entzan etxea.
Bitarten astoi otsoa azaldu zi- kon.
Jan ein bear aut esan tzion otsok astoi.
Itxoizak pixka ’aten, Andutzan m ezea entzuten utziek ondo iltze- ko astok otsoi.
A stok m ezea entzuteko permi- soa artu zonen, A ndutzako Elizan sartu ta atzeko bi ankakin jo ta Elizako atea itxi zion otsoi.
Elizati astok otsoi ola kantatze mentzion.
O tso za rra gazie, g a ztetan gaizki azie, G ero ja n g o ba n a u k ere S eguro d ia t bizie.
O tsok astoi.
A sto zá rra mukizu, so b re ta ga lo dakizu.
U rrena ikusten tzaituanen m ezaik e n tz u n g o ez dezu,
Eduardo Irastortzari 1980-6-9an jasoa.
M u s a s o k o a b a d e a (IV )
M usasoko abade k, esan deun bezela, sei saski eiten tzitunen jakiten tzon jaie noiz tzan.
Beiñ aste barrun, neskamek saski 'at arrapau zion ixilka sal
tzeko.
Aste artan jaiko partez, astele- nen jun mentzan M usasoko aba- dea A ndutzá m ezea ematea.
Eduardo Irastortzari 1980-6-9an jasoa.
IPUIN FILO S O FIK O A K
Lurren la n a k
Jangoikok m undue ein tzo
nen, lurrei alae sa 'm e n tzio n . Landarak, a berek eta gizonak i ao m antendu bearren.
Lurrek lan ori bêtako gelegi zala esan tzion.
Jangoikok kontestau m en
tzion.
-B a i ori daña lan a undie dek baño aitzenen danak eorrek ja n go ituk,
Inazio Urbizuri 1981-9-5eari jasoa.
M undua n o la e g in z e n
Jangoikok m undue ein tzo nen. abadea, p ra lle a ta baserrita- rraein tzitun.
A badea jun tzikon lénbizi es- kabidekiñ,
-Z e nai dek? G aldetu zion Jangoikok,
-B iz im o d u ona.
-A rtu zak ba, iñok oaindio e- tziek eskau ta.
Laixter p rallea re an etor mentzikon gizajoa, Jangoikoi b i
zimodu ona eskatuz.
-B iz im o d u ona a b a d e k ea- man dik, esan tzion Jangoikok, ik pazientzikin konform au bearko
’ek. Pazientzikin naikoa trixte erretirau zan p rallea konbentua.
Aitzenen B aserritarra etor tzi
kon Jangoikoi bizim odu onan b i
lla.
Jangoiko k esan tzion.
-A b a d e k eam an dik.
Baserritarrak ordun p a z ie n tile eskau zion.
-P azientzie, esan tzion Jan
goikok. Prallek eam an dik. Iri la
na em ango dia t bi a lp e r orik m antentzeko.
Au d ala ta baserritarrak ain- beste lan ein bear izate m endo.
Jesus Mazkiarani 1981-2-8an jasoa.
G iz o n a , a s to a e t a t x a k u r r a Jangoiko k m undue ein tzo nen, lendabizi gizona, astoa ta txakurre ein m entzitun.
Bakoitzei b errogeiñ a urteko bizie em an tzien.
Astok, asto izatekotan ogei naikok zitula esan tzon.
G izonak astok nai etzitun ur- tek eskau zion Jangoikoi ta onek em an ein tzion.
Txakurrek é ogei naikok zitula txakur izateko ta beste ogei urtek nai zitunandako utzi zitun.
O gei urte orik é gizonak Ja n goikoi eskau ta onek em an ein tzion.
O rreati gizonak, lénengo be- rrogei urtek ditu gizonanak. Be- rrogeiti irurogeira fannilie kolokau- ko b6 sekula baño lan geio ein bear izaten do ta urte orik asto- nak eo astoi artutakok m enditu,
Irurogeiti larogeira, gizona gi- zatxartuta ta eozer gauzakati ar- m onin da m uturka ibiltzen daia- ko, urte ok txakurrei artuk dieia esaten da.
Estanislao Agirreri 1991-5-6ean jasoa.
Z a p e a re n e ta s a to rra re n tr a tu a Oaiñ urte asko, zapok begik
ez m entzeuken d a buztan luzea narrasen tzola ibiitze mentzan.
Satorra beiz, sekula argik ikus be ta lur zam arrak begitati età ezinda zeillen lurpen,
Bein bik tratu ’at ein tzuen.
Satorrak zapoi lurpen bear etzi- tun b e g ik em an tzion da zapok berak bear etzon buztana sato- rrai.
Tratukin bi anim alik gustora geau mentzien,
Eduardo Irastorzari 1981-9-5ean jasoa.
