n e n e n ·t e e e
I.
:sp
1-!t e e . S :t n s &_o 6 2oooDe wereldwijde
weemoed van
Manuel Castells
Als er een beroepsgroep is, die als ikoon van de
in-schap maakt geen indruk meer, omdat hij zo vanzelf-formatiemaatschappij mag
gelden, dan is dat niet de e-entrepreneur (Gates, Brink, De Hond), maar de helpdeskmedewerker.
WILLEM MINDERHOUT
sprekend is. Voor mij is de natiestaat een dermate na-tuurlijk levensdecor, dat ik me meer Nederlander dan Hagenaar voel. Ik benNe-derlander dankzij Neder -land. Ik kan mijzelf niet compleet definieren zon-der aan de natiestaat te re-fereren.
De helpdeskmedewer-ker wordt dagelijks gecon-fronteerd met de moei-zame praktijk van de in-formatiemaatschappij. Gek wordt hij (of zij) van de on-begrijpelijke klachten over
De Spaanse sociolooa Manuel Castells doet in zijn recent verschenen triloaie over bet 'iriformatietijdperk' een knappe poainB om zeer
uiteenlopende maatschappelijke ontwikkelinaen met elkaar in verband te brenaen.
Willem Minderhout introduceert bier bet werk van Castells en voorziet bet van een aantal
kritische kanttekeninaen. Oat de natiestaat, zoals
programmatuur die 'het' niet doet. Honderden keren moet hij de meest elementaire beginselen van het computergebruik geduldig uitleggen aan vol-strekt reddeloze, redeloze en radeloze gebruikers.
Als een verdwaalde gebruiker voor de honderd-ste keer naar de bekende weg vraagt, kunnen som-mige helpdeskmedewerkers het niet nalaten om RTFM te adviseren. 'RTFM, zegt u?' 'Ja, meneer . Read The Fucking Manual!'
Na het lezen van Castells' trilogie The Rise
if
theNetwork Society, The Iriformation Aae: Economy, Society and Culture1 denk ik dat RTFM ook voor een ander doe! gebruikt zou kunnen worden. Ik ben geneigd om iedereen die iets wil weten over mondialisering, of daar een of andere goedkope mening over ten beste geeft 1
RTFM' voor te schrijven. 'Read The Fucking Manuel!'
Niet alles aan Castells' trilogie is even goed, maar zijn werk is van groat belang als vertrekpunt voor de studie van verschijnselen die direct of indirect samen (lijken te) hangen met 'mondialisering'.
Natiestaat en massamedia
Als ik naar mijn werk fiets passeer ik het standbeeld van Louis Couperus op het Lange Voorhout. 'Zoo ik iets ben, ben ik een Hagenaar', staat op de sokkel.
Op de terugweg passeer ik Plein I 8 I 3, waar het
imposante monument mij lijkt in te prenten: 'Zo u iets bent, bent u Nederlander!' Deze laatste
hood-wij die kennen, van vrij re-cente makelij is, is onnavolgbaar beschreven door Knippenberg en De Pater in De eenwordinB van
Neder-land. 2 Aan de hand van de ontwikkeling van de
in-frastructurele, economische, politieke en sociaal-culturele eenwording van Nederland geven ze een fascinerend beeld van de constructie van de natie-staat. De culturele eenwording achtten Knippen-berg en De Pater zelfs pas rond I 9 6 ~ - het begin van de ontzuiling- voltooid. Het 'dialectische proces' dat aan deze eenwording ten grondslag ligt, is de toenemende onafhankelijkheid van het fysische mi-lieu (bijvoorbeeld door de introductie van kunst-mest), waardoor bovenregionale afhankelijkheids-relaties ontstaan, zoals nationale markten en een eenheidsstaat.
Dit proces staat niet stil en ook Knippenberg en De Pater blikten al vooruit aan de hand van de toe-nemende internationalisering van markten, bedrij-ven en bobedrij-vennationale politieke instituties, zonder dat zij daar direct consequenties voor de toekomst van de natiestaat in zagen. Wel wezen ze op de op-vattingen van ene Manuel Castells, die meende dat de toenemende afhankelijkheid van bovennationale kaders regionale tegenbewegingen zou oproepen. De natiestaat zou tussen deze twee polen uiteenge-trokken kunnen worden. (Castells is naar mijn weten de eerste die dit proces, dat heden ten dage 'glokalisering' wordt genoemd, onder woorden bracht.) Echter, zo meenden Knippenberg en De
!
~
I
~
[I I' I!L
I
l
llli
s &..n 6 2oooPater, 'culturen en leefstijlen lijken tegenwoordig meer gebonden te zijn aan sociaal-economische
klassen en leeftijdsgroepen dan aan territoriale
ge-meenschappen.' 3
De ontwikkeling van de massamedia was een be-langrijke drijvende kracht achter de vorming van de
eenheidsstaat. De opkomst van de Nieuwe Media, met name internet, heeft Castells nieuwe inspiratie gegeven om zijn denkbeelden verder uit te werken.
In drie kloeke delen over The Iriformation Aae doet hij
een minutieus verslag van zo'n tien jaar onderzoek naar de wereldwijde worsteling tussen 'Het Net', de
jaarboek over het 'Hedendaags kapitalisme' was hem zelfs dat geluk niet beschoren.
Van Dale's defmitie van handboek- 'een stelsel-matige samenvatting van enig vak van kennis, kunst of wetenschap' - is toepasbaar op Castell's studie
indien men mondialisering als een vak van kennis beschouwt. Het hoek is vormgegeven als een raam -vertelling waarin een groot aantal casestudies is
op-genomen. De literatuurlijst alleen al beslaat I 2o pa-gina's. Deze vormgeving leidt niet tot een bundel
capita selecta. Er is zeker sprake van
'stelselmatig-heid', echter niet op de traditionele ' handboeken-biotoop van de space
if
flows, de informatie-,
geld-en beeldenstromen die
'real time' (of timeless, in Castells' terminologie) over de aardbol flitsen en 'Het Zelf', de identiteiten,
die, gebonden aan de
fy-sieke wereld, de spaceif
places, tegen de mondialise-rende en homogeniserende krachten wordenverde-digd, of ter verdediging
worden gecreeerd.
'Mijn belangrijkste bezwaar is (. . .)
dat je de jeiten gebruikt als illustratie
bij de theorie, in plaats dat je de
theorie baseert op de jeiten.
manier'. De vormgeving wordt bepaald door
Cas-tells' theoretische uitgangs -punten. Het zijn deze
uitgangspunten die de
kracht van zijn benadering
Jk denk
wei
dat je in grate lijnen
gelijk hebt, maar je moet dat nog
bewijzen:
- ].]. Voskuil
'En oak weemoediaheid',
p.
536vormen.
'Het Net' en 'Het Ze!f' The lriformation Aae is een
revelatie voor diegenen die
zich Castells herinneren als
leverancier van gortdroge traktaten. 6 Hij heeft zich in
de tussentijd ontwikkeld Het verschijnen van The Iriformation Aae leek een
sen-satie te veroorzaken. 'De vooraanstaande Franse
so-cioloog Alain Touraine verleende het werk meteen het predikaat "klassieker van de 2 I ste eeuw". Zijn niet minder beroemde Britse collega Anthony Gid-dens spreekt over "een encyclopedische studie" en "een standaardwerk voor de komende jaren",' praatte deN RC de flapteksten na. 4 De aandacht voor
Castells bleek echter na een aantal interviews en een optreden in VPRo's 'De Nieuwe Wereld'- in ieder geval in Nederland- snel weg te ebben. Van tijd tot tijd duikt hij nog op in een voetnoot van een artikel
of een beleidsnota>. In het overigens prachtige w B
s-tot een boeiende verhalenverteller, die de lezer meesleept op een ontdekkingsreis rond de wereld.
Voor iemand die behept is met een brede belangstel -ling heeft Castells vee! te bieden: de opkomst van de
reT, de internationale drugshandel, de Europese
eenwording, de ondergang van het Oostblok, de les -bische beweging op Taiwan, postmoderne architec -tuur. Zelfs statistieken over de toename van orale seks en uitwijdingen over 'the politics of scandal'
treft men aan. Castells weet al deze verhalen te
ver-binden door ze te plaatsen in de context van een
we-reldwijde worsteling tussen 'Het Net' en 'Het Zelf'.
I . Manuel Castells, The Rise
if
the Network Society, The lriformation Aae: Economy, Society and Culture, Vol. I.( I996), The Power
if
Identity. The Iriformation Aae: Economy, Society and Culture, Vol. 11. ( I997), The Endif
the Millennium, The lriformation Aae: Economy, Society and Culture, Vol. Ill. (I997).Cambridge, MA; Oxford, UK: Blackwell. Voor dit artikel heb ik deels
gebrwk gemaakt van mijn vertaling van Felix Stalder's artikel, The Network Paradigm: Social Formations in the Age
Merkwaardig genoeg behandelt Castells zijn
of Information, The lriformation Society,
http:/ /www.slis.indiana.edu/tis. Dit
artikel - en de vertaling - zijn ook te
vinden op http:/ /www.ondergang.nl 2. Hans Knippenberg, Ben de Pater,
De eenwordinB van Nederland, suN
Nijmegen, I988.
3. De eenwordinB van Nederland, 2 I I 4· Warna Oosterbaan 'We hebben een machine gemaakt die door niemand
beheerst wordt', NRC Webpagina's 8
november I997
s.
Voor een goed - en naar mijn mening inspirerend- voorbeeld: Raadvoor het Landelijk Gebied 99/2: 'made
in Holland', advies over landelijke aebieden,
verscheidenheid en identiteit ,
http: I /www.rlg.nl/adviezen/ 992.html 6. Zie voor een typisch voorbeeld: Manuel Castells, ' Krisis van de staat,
kollektieve konsumptie en tegenspraken op het stedelijk domein' Te E!fder Ure 23, Marxistische Staatstheorie, SUN
Nijmegen I973
lS
1
-;t e isl-
·- 1-~1,_
) 1-g ;-;e le .g :n ie Is re ) m .d ~r :1. l-Ie ;e s-le .1' r-e -jn n, en s &.o 6 2oootheoretische uitgangspunten - die in ieder geval de
Lewinsky-affaire voorspeld lijken te hebben - vrij
onderkoeld. Hjj beweert dat The Iriformation Aae
geen boek over theorie is, maar over 'het
communi-ceren van theorie, door de praktijk te analyseren' 7.
Door en door empirisch dus? Het Net en Het Zelf
zijn echter theoretische postulaten. De vraag is of
deze begrippen zich lenen om een heldere analyse
van de praktijk te maken.
Ondanks zijn zelfverklaarde nadruk op de
prak-tijk besteedt Castells vee! aandacht aan zijn
theoreti-sche uitgangspunten. De kern van zijn betoog is dat
er rond 1970 met de I CT-revolutie een nieuwe
we-reldwijde breuk in de kapitalistische productiewijze
is ontstaan. Hij waakt er echter voor om deze breuk
aileen aan de voortgang der techniek toe te
schrij-ven. Sociale ontwikkeling is onafscheidelijk
verbon-den met veranderingen in de technologische
infrast-ructuur 'omdat technologie de maatschappij is en de
maatschappij niet begrepen of beschreven kan
wor-den zonder haar technologische gereedschappen' 8
Een maatschappij produceert haar goederen en
diensten binnen een raamwerk van specifieke sociale
relaties- de productiewijze. Sinds de industriele
revo-lutie is de dominante productiewijze in Westerse
Ianden het kapitalisme, ge"incorporeerd in tal van
historisch en geografisch bepaalde instituties die
zich bezighouden met de vorming en de distributie
van waarde. De ontwikkelinaswijzen zijn op hun beurt
'de technologische arrangementen waarbinnen,
door rniddel van arbeid, materie wordt omgezet in
product. De ontwikkelingswijze is bepalend voor de
uiteindelijke omvang en kwaliteit van het surplus'9.
De resultaten van technologische innovaties openen
nieuwe mogelijkheden die wei of niet kurmen
wor-den ontwikkeld en aangewend. Er is een sterke
rela-tie van wederzijdse be"invloeding- niet van bepaling
-tussen uitvinding en gebruik. Het voorbeeld is het
internet zelf, dat ontworpen is als een communica
-tienetwerk dat na een nucleaire aanval nog zou
kun-nen functioneren, maar zelf een soort explosie
ver-oorzaakte van onvermoede gebruiksmogelijkheden.
De in crisis verkerende industriele
'ontwikkelings-wijze' was er rijp voor om die nieuwe
mogelijkhe-den te omarmen. De ICT-revolutie heeft volgens
Castells een nieuwe ontwikkelingswijze
ge.introdu-ceerd- de informationele ontwikkelingswijze- die
zich van aile voorgaande fasen van de kapitalistische
productiewijze onderscheidt door haar
netwerkka-rakter. Deze informationele ontwikkelingswijze
noemt hij kortheidshalve 'Het Net'. Hier is het
ge-vaar groot om in 'hype-land' verzeild te raken. Alles
heet tegenwoordig netwerk, maar alles is ook altijd
in zeker opzicht 'netwerk' geweest. De vraag is of
het gebruik van dit begrip meer is dan de introductie
van een zoveelste aan de stand van de technologie
ontleende metafoor in de sociologie. 10
Op grand van een analyse van de naoorlogse
ge-schiedenis van de technologie en een vergelijking
met de ontwikkelingspatronen van de Industriele
Revolutie concludeert Castells dat de
'informatio-nele ontwikkelingswijze' 11
een volslagen ander
ontwikkelingspad volgt dan eerdere technologieen.
Met deze technologieen wordt ieder product tege
-lijkertijd ook weer grondstof voor nieuwe produc
-ten- informatie- waardoor een permanente
ver-snelling van het innovatieproces ontstaat. 1 2
Dit
zelf-versnellende vermogen heeft in ongeveer twintig
jaar een nieuwe economische toestand, de
iriforma-tionele (iriformational) en mondiale (alobal) economie
tot stand gebracht. Deze nieuwe economie is
infor-mationeel omdat de concurrentiekracht van de
voornaamste spelers (bedrijven, regia's of Ianden)
afhankelijk is van hun vermogen om elektronische
informatie te creeren en te verwerken. Ze is mondi
-aal omdat de belangrijkste aspecten, van fmancie
-ring tot productie, direct- multinationale
onderne-mingen - of indirect - door mid del van netwerken
en samenwerkingsverbanden- op een wereldwijde
schaal georganiseerd zijn. Deze nieuwe mondiale
econornie is meer dan slechts een laag van
economi-sche activiteiten hoven op het bestaande
productie-proces. De doelstellingen en waarden die
voort-vloeien uit de agressieve uitbating van de nieuwe
productiviteitsmogelijkheden die de geavanceerde
informatietechnologie biedt, bepalen en hervor
-men aile econornische activiteiten.Bestaande
pro-cessen worden op een andere voet gereorganiseerd
7· Castells 1997, p. 3· http:/ /www.ondergang.nl tautologie. Castells '96, p. 21, noot
33-1 2. Vergelijk de uitspraak van Alvin
Toffier uit 1970 dat "technology feeds on itself" (Future Shock). Toffier
ontbreekt vreemd genoeg in de literatuurlijst.
8. Castells, 1996, p. 5. 9· Castells, 1996, p. 16.
10. Zie: P. Nas, A. Houweling, The
Network Metaphor, Journal of Social
Sciences 1998, voh, number 4,
pp.221-232. Ook op
1 1 . Castells introduceert de term 'informationele maatschappij' omdat
de creatie, bewerking en distributie de
voornaamste bronnen van
productiviteit en macht zijn.
s &.o 6 2ooo
(bijvoorbeeld transnationale productie), of moeten zich herpositioneren ten opzichte van de nieuwe hoogproductieve sectoren.'
Het verschil met de wereldeconomie uit het ver
-leden is dat 'het een economie is die in staat is om
real time en op een mondiale schaal als een eenheid te
werken.' 1
3 De mondiale schaal waarop de informa-tionele economie opereert wil echter niet zeggen
dat de hele wereld er deel van uitmaakt. Volgens Castells is juist een van de kenmerken van deze ont
-wikkelingswijze dat economisch oninteressante re-gia's volledig - en vrijwel letterlijk - ' uitgescha-keld' kunnen worden. Hij noemt dit de 'opkomst
van de Vierde Wereld'. Een Vierde Wereld die
ge-ografisch niet beperkt is tot delen van de - volgens
Castells voormalige- Derde Wereld, maar die ook aangetroffen wordt binnen de Verenigde Staten zelf
in de 'Zwarte Gaten' van het informationele kapita-lisme. 14· Deze Zwarte Gaten hebben hooguit een
'perverse connectie' met Het Net door middel van
de mondiale criminele economie. 1
s
Castells' behandeling van de informationele
eco-nomie- 'Het Net'- is een systeemtheoretische be-nadering te noemen. Het aantrekkelijke van Cas-tells' aanpak is dat hij deze benadering combineert
met een handelingstheoretische benadering over
'Het Zelf'. Onder Het Zelf schaart Castells aile te-genkrachten die door Het Net worden opgeroepen. Het Zelf symboliseert de strategieen waarmee
men-sen hun identiteit, op de proef gesteld door de
chao-tisch verlopende structurele veranderingen die de dynamische netwerken in de traditionele sociale en economische levenssfeer teweeg brengen, trachten te bevestigen. Nieuwe sociale formaties ontstaan volgens hem rand kernidentiteiten als sekse, religie, etniciteit of nationalisme. Deze identiteiten worden
vaak ervaren als biologische of sociale constanten, in tegenstelling tot de snelle veranderingen in het
so-dale landschap. Door de wisselwerking tussen Het Net en Het Zelfworden zowel de levensomstandig-heden als de menselijke ervaring diepgaand en
we-reldwijd veranderd.
Hij ziet identiteit niet als een afgeleide van de productiewijze, in tegendeel: de vorming van iden-titeit zelf is een dynamische motor bij de totstandko-ming van een maatschappij. Identiteit defmieert hij als: 'het proces van betekenisvorming op grand van een cultureel kenmerk, dat dominant is- of een aan~
tal samenhangende culturele kenmerken, die domi
-nant zijn-ten opzichte van andere betekenisbron-nen' 16 Hij formuleert de hypothese dat 'degene die
een collectieve identiteit construeert, grotendeels de symbolische inhoud van die identiteit en de bete-kenis voor hen die zich ermee identificeren of er zich
juist tegen afzetten, bepaalt' 1 7.
Castells onderkent drie typen identiteit, die cor-responderen met verschillende sociale groeperin-gen: leaitimizinB -,resistance-en project identity.
1 • Leaitimerende identiteit wordt gevormd door
do-minante maatschappelijke krachten metals doel hun
overheersing uit te breiden en te rationaliseren. Le-gitimerende identiteiten creeren instituties, geba-seerd op, wat Max Weber noemde, 'rationale Herr
-schaft'.
2. Verzetsidentiteit: wordt geproduceerd door die
groeperingen die worden achtergesteld binnen- of
uitgesloten door - de logica van de overheersers.
Verzetsidentiteit leidt tot de vorming van
groepe-ringen of gemeenschappen om ondragelijke om-standigheden het hoofd te kunnen bieden.
3. Projectidentiteit: wordt gecreeerd door min of
meer visionaire bewegingen die zich niet beperken tot het verbeteren van de omstandigheden voor de
eigen groep, maar een verandering van de
maat-schappij als geheel nastreven. Feminisme en de
eco-logische beweging vall en onder deze categorie. 1 8
Real virtuality
De confrontatie van Het Net en Het Zelf schetst
Castells als een botsing tussen twee ruimte-tijdbele
-vingen. Het ruimte-tijdbeleving van Het Net wordt
bepaald door de space
if
flows: het gemtegreerdemondiale netwerk. Dit bestaat uit diverse
samen-hangende elementen: private netwerken, zoals de fmanciele netwerken, bedrijfsintranetten,
semi-openbare, gesloten en publieke, open netwerken als het internet. Sociale verbanden worden op basis van
deze space if .flows opnieuw gedefmieerd.
De topologie van het netwerk wordt gevormd door knoop-en schakelpunten ('nodes' en 'hubs'). 'Hubs' spelen een coordinerende rol gericht op een
probleemloze interactie binnen het netwerk.
'Nodes' zijn 'plaatsen met strategisch belangrijke
functies die resulteren in een reeks activiteiten en
organisaties rand de kernfuncties van het
net-werk'. 1
9 Het belang van 'hubs'-de productie van
13. Castells, 1996, p. 92. 14. Castells '98, p.7o-16s.
IS. Castells '98, p. 166-2os. 16. Castells, 1997, p. 6.
17. Castells, 1997, p. 7. 18. Castells, 1997, p. 1o-12.
li- n-ie :ls
e-:
h
r- n- D-m e- a- r-ie of ·s. e- n-of ~n le .t-:st e-dt le !l-Ie ti-.ls m td ). !nk.
ce !n t-m s &..o 6 2ooostrategische functies van het netwerk - en van 'nodes' - het concentreren van
beslissingscentra-ligt aan de basis van de dynamiek van 'mondiale ste-den' ('global cities').
De bewoners van de space
of
flows zijn in de ogenvan Castells de enigen waarvoor de verwachting van
Knippenberg en De Pater opgaat dat 'culturen en
leefstijlen meer gebonden zijn aan sociaal-economi-sche klassen dan aan terri
to-de effecten van de wereldwijde fmanciele beroering
op lokale gemeenschappen of van een reorganisatie
van een multinationaal bedrijf op zijn lokale vesti-gingen. 'De space
if
flows ( ... ) lost tijd op door de volgorde van gebeurtenissen te ontregelen en zege-lijktijdig te maken, waardoor de maatschappij in een eeuwig schimmenrijk veranderd'. 2 2
Castells' aandacht gaat uit naar de ontwikkelin-riale gemeenschappen'.
Losgezongen van iedere
his-torische en geografische
context creeren deze
bewo-ners van de
netwerk-samenleving hun eigen
bio-toop van eenvormige
City's, condo's, vliegvelden en de spreekwoordelijke golfbanen. Tezamen
vor-men deze mondiaal ver-spreide, maar onderling verbonden ruin!lten de fy-sieke basis van de sociale
sa-'De veronderstelling
dat de
herinnering aan het
verleden (.
.
.)
in de
cultuur
(. . .) bewaard is
gen op het raakvlak van
deze space if flows met de
fysieke wereld, de space
rif
places, waarin de goede oude clock time en de meet-lat de tijd-ruimtebelevingbepalen. In The lriforma-tional City ( 1989)-in feite
een voorstudie van The In-formation Aae - verwoordt
gebleven (. . .) is niet
zo
maar een
werkhypothese. Ze is integendeel
verweven
met de algemeen menselijke
behoifte aan continui'teit.'
hij de gespannen relatie tussen de space ifflows en de space if places zeer
duide-lijk: 'Terwijl organisaties
in plaatsen gelokaliseerd
- ]]. Voskuil
'Het Bureau 6. Afaang', p. 179
menhang van deze nieuwe mondiale elite.
De space if flows ('stromenruimte' zal waar-schijnlijk Van Dale niet halen) ligt aan de basis van een cultuur van wat Castells 'echte virtualiteit' (real virtuality) noemt. Real virtuality began volgens
Cas-tells een rol te spelen toen Dan Quayle in de
verkie-zingscampagne van 199 2 een issue maakte van het morele gedrag van het televisiepersonage Murphy Brown, dat- in de serie, niet in het echt- ongehuwd
moeder werd. De symbolische representatie van de
werkelijkheid drong vanaf dat moment meer en
meer de 'echte' werkelijkheid binnen, tot het punt
waarop fantasie werkelijker dan de werkelijkheid
werd. 'The culture of real virtuality, where make-belief is make-belief in the making'. 20
Echte virtualiteit wordt gekarakteriseerd door tijdloze tijd (timeless time) en plaatsloze ruimte (placeless space). 'Timeless time ( ... ) de dominante vorm van
tijdsbeleving in onze samenleving, ontstaat doordat de karakteristieken van het informationele para-digma en de netwerkmaatschappij systematische verstoringen veroorzaken in de volgorde van ver-schijnselen die binnen die context worden
uitge-voerd .' 2 1
Voorbeelden van zulke verstoringen zijn
zijn en hun onderdelen plaatsafhanlcelijk zijn, is de
organisatorische logica niet plaatsgebonden, maar gebonden aan de space if flows, die karakteristiek is
voor organisatienetwerken. Deze flows zijn op een
bepaalde wijze gestructureerd. Ze ontwikkelen zich
in een richting, die zowel door de hierarchische aan-sturing van de organisatie als door de materiele ka-rakteristieken van de ICT infrastructuur bepaald
wordt. Hoe afhanlcelijker organisaties zijn van flows en netwerken, des te minder ze bei'nvloed worden vanuit de sociale context van de vestigingsplaats. Dit leidt tot een groeiende onafhanlcelijkheid van de be-drijfslogica ten opzichte van de maatschappelijke lo-gica.' 23
De dominante sociale logica wordt gevormd
door de echte virtualiteit van de space of flows, maar mensen Ieven in de fysieke wereld, de space of places. Deze 'toestand van permanente
schizofre-nie', waarbij twee verschillende
ruimte-tijdbelevin-gen met elkaar in botsing komen, veroorzaakt enorme beroeringen in culturen overal ter wereld.
Mensen verliezen hun gevoel van eigenwaarde ('sense of Self') en proberen nieuwe manieren te vinden om hun identiteit te herstellen.
19. Castells, 1996, p. 413. 2o. Castells, 1996, p. 37S. 21. Castells, 1996, p. 464.
2 2. Castells, 1996, p. 467. Restructuring, and the Urban Regional Process. Oxford, UK; Cambridge, MA: 2 3. Cas tells, The lriformational Cig':
!'!formation TechnoloEIY, Economic Blackwell 1989, pp. I 69-I 70.
I~
I
I
I
!
.it i!I
ll.L
I
s &_o 6 2oooDe milieubeweging - projectidentiteit in actie
Een van de manifestaties van Het Zelf dat in staat zou zijn om- op basis van een 'projectidentiteit' - Het Net uit te dagen is de milieubeweging. Om dit te onderbouwen introduceert Castells een derde tijd-ruimtebeleving: alacial time. Glaciale tijd Staat voor
de lange termijn, de evolutionaire tijdschaal van de relatie tussen mens en natuur. Deze tijdschaal
ont-trekt zich aan directe
waar-digheid van de milieubeweging om gebruik te
maken van de mogelijkheden van de media en de nieuwe technologic.
Castells brengt allerlei verbanden tussen de rol van de milieubeweging en het thema van zijn trilogie die ver gezocht en oppervlakkig zijn. Castells meent
dat de milieubeweging er toe in staat is om een
ver-binding met de alacial time te leggen en zo het
funda-neming zowel wat betreft
verleden als toekomst. Als hij uitlegt wat dit in zou
moeten houden wordt hij
-afhankelijk van de smaak van de lezer - lyrisch of
potsierlijk: 'Om onszelf te
verenigen met ons
kosmi-sche zelf moeten we eerst ons tijdsbegrip veranderen,
de glaciale tijd door onze
Ievens voelen stromen, de
energie van de sterren door
'Het
viel
hem op dat niemand in
de menigte oranje droeg. Vroeger
zag je op
zo'n
dag
vooral verkopers
van
strikjes. Ook dat
was voorbij.
ment legt onder een poli-tiek die op de lange termijn gericht is. De beweging
wordt karakteristieken
toe-gedicht die goed passen in
de tijd-ruimteconcepten van Castells. De relatie die hij legt met sociobiologie is
dubieus. Sociobiologie gaat over de
gedetermineerd-heid van mens en
samenle-ving door natuurwetten, en
heeft met de
milieubewe-Hij had het gevoel dat het einde der
tijden naderde.'
-
JJ.
Voskuil'Het
Bureau
6.Afaana',
p. 304onze aderen voelen vloeien en ons voor te stellen dat de rivieren van onze gedachten zich eindeloos
ver-mengen in de grenzenloze oceaan van veelvormige
levende materie'. 24
Castells meent dat de milieubeweging haar iden-titeit aan de alacial time ontleent. Hij motiveert dit met de stelling dat bewustzijn van de glaciale
tijd-schaal niets anders is dan ouderwets zorg dragen
voor het nageslacht. Hij koppelt dit vervolgens aan
sociobiologische inzichten omtrent de cultuur van
de mens als onderdeel van de natuur, en het belang
van respect voor volksculturen en de authenticiteit van tradities. Hij constateert dat nationalisme
bier-van de grootste vijand is, omdat de nationale staat
per definitie macht heeft over een bepaald territo-rium en daarmee de eenheid binnen de mensheid en
het vermogen tot gemeenschappelijk beheer van het
globale ecosysteem doorbreekt. De sociobiologi-sche identiteit kan worden gekoppeld aan wat hij noemt de 'green culture', ongeveer het tegenover-gestelde van de cultuur van de real virtuality.
De milieubeweging is er - volgens Castells - in
geslaagd om het 'glaciale tijdsperspectief' in de poli-tiek en het bewustzijn te introduceren Het
onver-rnijdelijke Greenpeace geldt als bewijs voor de
vaar-gingweiniguitte staan. Het betoog draagt aile sporen van 'grote stappen gauw
th ws. . ' 2.1"
Het Net, Het Zeif en de Natiestaat
Terugfietsend over Plein I 8 I 3 is het interessant om Castells' opvattingen met betrekking tot de
toe-komst van de natiestaat te overdenken. Gaat die ten onder aan de spanningen tussen Net en Zelf, of is Nederland zo klein dat het toch een enigszins
sa-menhangende regio blijft, die de stormen van de
space of flows kan doorstaan?
De natiestaat, de klassieke verpersoonlijking van
leaitimerende identiteit, verliest volgens Castells (die
voor deze gelegenheid zwaar leunt op Guehenno26)
zijn macht, 'hoewel- en dat is essentieel- niet zijn
invloed.''27 Het verlies van macht vloeit voort uit
een verlies van soevereiniteit, die weer het gevolg is van de mondialisering van economische kernactivi
-teiten, van de media, communicatie en- niet te on
-derschatten - de mondialisering van misdaad en
rechtshandhaving.
Het meest in het oog springende voorbeeld van
het verlies aan soevereiniteit bieden de geld- en
va-lutamarkten, die sinds het einde van de tachtiger
jaren volledig aan de macht van de centrale banken
24. Castells, 1997, p. 12)-126. 2
s.
Met dank aan Aad Smaal voor zijn k:ritiek op de opvattingen van Castells over de milieubeweging.2 6. 'If solidarity can no longer be
locked into geography, if there is no longer a city, if there is no longer a
nation, can there still be politics?' ,J.-M.
Guehenno, The end
if
the nation-state,Minneapolis: Unversity of Minnesota Press, 1 99.1", p1 7.
27. Castells, 1997, p. 243.
e e
,_
I-n g n n e is lt l-n ~t n :n is l-Ie m ie 6) jn cit is i- 1-!n lll a-er ~n s &..n 6 2ooozijn ontsnapt. Deze markten verbinden nationale
va-luta met elkaar en leggen een fmanciele coordinatie op, die nationale overheden belet een zelfstandige economische politiek te voeren. Manuel Castells
noemt dit de 'tot handelswaar geworden democratie
van het winstbejag'. 2 8
Mondialisering heeft de
verzorgingsmaatschap-pij dubhe! in de verdrukking gebracht. Niet aileen zijn de nationale budgetten - afgedwongen door de mondiale fmanciele markten - krapper, maar tege-lijkertijd zijn mondiale bedrijven meer en meer in
staat gebruik te maken van verschillen in lastendruk
en dergelijke. Dit leidt er toe dat 'verzorgingsstaten worden teruggebracht tot een, in een neerwaartse
spiraal gevangen, grootste gemene deler' 29. Desal-niettemin blijft de natiestaat van doorslaggevend be-lang omdat deze nog steeds het enige legitieme lichaam is, waarop multilaterale arrangementen
kunnen worden gebaseerd om de groeiende mon-diale problem en het hoofd te kunnen bieden.
Deze positie is echter niet zonder problem en. De
vergrote druk op de natiestaat om op het
internatio-nale vlak besluiten af te dwingen, vermindert haar
geloofwaardigheid op het terrein van de binnen-landse politiek, doordat die binnen een steeds be-nauwender netwerk van mondiale verdragen gevan-gen zit. Het resultaat is een crisis van de politieke de-mocratie. De natiestaat verliest de capaciteit om de
eigen achterban in de maatschappij te integreren,
zoals dat voorheen met behulp van collectieve ver-zorgingsarrangementen mogelijk was. Tezelfdertijd
verdwijnt het politieke proces in een toenemend
ab-stracte arena van internationale organisaties.
De traditionele democratische instituties zitten in een fundamentele tegenstelling gevangen. 'Hoe
meer de staat gemeenschapszin benadrukt, des te minder effectief wordt hij- als medemachthebber
-in het mondiale systeem van gedeelde macht. Hoe beter de staat presteert op het mondiale niveau, des te mmder kan hij de lokale achterban
vertegenwoor-digen'. JO Hoe groter de afstand wordt tussen dena-tiestaat en zijn burgers, des te groter wordt de behoefte aan alternatieve bronnen van identiteit. Gevangen tussen de groeiende roep om uiteenlo-pende, vaak tegenstrijdige, identiteiten en de
nood-zaak om zich op mondiaal terrein te bewegen,
ver-liezen de traditionele democratische instituties - de civil society- aan betekenis en aan inlloud: ze verlie-zen hun identiteit.
De macht van de politieke democratie, ironisch genoeg juist op het moment dat ze vrijwel mondiaal
omarmd wordt, lijkt onafwendbaar weg te ebben. Castells hoopt dat sociale bewegingen er in slagen om nieuwe vormen van identiteit en democratie te
ontwikkelen, die de verbinding kunnen verbreken
tussen de natie (de verschaffer van identiteit) en de
staat (het besluitvormingsapparaat), twee
concep-ten die pas in de mod erne tijd met elkaar verweven raakten.31
Juist op dit moment passeer ik op mijn fietstocht het Vredespaleis. Wellicht een bron van legitime-rende identiteit, die nog een grootse toekomst heeft. Eerst maar eens snellangs Paagman om te
kij-ken of er al een nieuwe 'Haagse Harry' uit is, oftoch Eline Vere nog maar eens lezen.
RTFM?
Brengt Castells' theorie ons werkelijk dichter bij de ontknoping van het wereldraadsel? Zijn methode stelt hem in staat om een samenhangend betoog te houden waarin zowel de hightech laboratoria van Silicon Valley, de lowtech laboratoria in de
Colombi-aanse jungle, de mondiale kapitaalmarkten en de
psy-chologische achtergrond van de terroristische
aan-slag op de metro van Tokio passen. De welwillende
lezer blijft echter wei met de vraag zitten of Castells'
dialectische spanning tussen Net en Zelf
verklarings-kracht heeft, of een rubberen Procrustesbed- 'one size fits all'-is dat hem in staat stelt alles met alles te
combineren en toch een leesbaar (en zelfs
opwin-dend) hoek te schrijven. Parallellen met Geyl's kri-tiek op Toynbee- 'Het wil zeggen dat Toynbee in zijn
hart gelooft dat het desintegratieproces zich van onze
beschaving meester gemaakt heeft ( ... ) Zijn methode
( ... ), dienthij aan als empirisch.' 32- of Vander
Dus-sen's kritiek op Braude!- 'er is hier dus sprake van een theorie, die in feite een eenvoudige, zij het
bril-jante, vondst is bij de oplossing van een
compositie-probleem' 33 zijn eenvoudig te trekken.
In feite betreft het een basiskenmerk- noem het
28. Castells, 1996, p. 4-72· 29. Castells, 1997, p. 2)4-· Jo. Castells, 1997, p. 308.
nieuwe emancipatiebewegingen ziet.
Will em Minderhout, The return
if
the city, s&_p }, 2ooo.Utrecht/ Antwerpen, 1978, p.
I2J-r 28.
33· WJ. van der Dussen, 'Geschiedenis en filosofie', in: Taal en Geschiedenis, Groniek Groningen 1994-, p. r 07. 3 r. Zie ook Sassen, die in deze
ontvlechting van soevereiniteit en natiestaat daadwerkelijk als basis voor
3 2. Pieter Geyl, 'Toynbees' systeem der beschavingen', in: Verzamelde opstellen 4. Het Spectrum
:
I
lli
I310
!i
s &_o 6 2oooeen zwakte- van de sociale wetenschappen: iedere
aspirant-goeroe ontwikkelt weer zijn eigen
metho-dologie en begrippenapparaat in de hoop school te
maken. Als 'oplossing van een compositieprobleem'
heeft Castells zeker geen slechte - zij het wellicht
geen briljante- aanpak gevonden. Ik vind 'Het Net'
en 'Het Zelf' krachtige metaforen, die mij in ieder
geval het idee geven- hoe 'quick and dirty'
ook-enige intellectuele grip op de mondiale
ontwikke-lingen te krijgen. Bart Tromp's kritische waardering
voor Daniel Bell is volgens mij ook op Castells van
toepassing. 'Zoals voor aile begripsmatige
raamwer-ken geldt, kan de juistheid ervan niet bewezen of
aangetoond worden. De vruchtbaarheid echter wel:
elk begrippenstelsel dat de manier waarop
econo-mie en techniek, politiek, en cultuur elkaar
bei:n-vloeden als een probleem opvat, heeft grote
voorde-len hoven dat waarin per defmitie wordt
aangeno-men dat de logica van verandering in een
samenle-ving voor deze drie sferen dezelfde is.' 34
Castells is nogal een sombermans, maar ik vind
hem een verademing in vergelijking tot de al te simplistische heilsprofeten van wat men de Nieuwe
Economie pleegt te noemen, zoals Kevin Kelly (de
hogepriester van de space
<if
flows, die helenverdoe-menis belooft aan hen die zich niet tot de 'regels van
de nieuwe economie' bekeren.H). Castells geeft te-vens een goede aanvulling op mensen als Waller-stein, die weinig oog hebben voor de impact van
in-formatie-en communicatietechnologie (r CT) op het
'wereldsysteem' .36 Ik blijf daarom met voorzichtig enthousiasme RTF M adviseren, maar niet als
eind-punt, maar als beginpunt voor verdere
overdenkin-gen. The lriformation Age is op zijn minst een boeiende
raamvertelling, aangedreven door Castells'
fascina-tie voor het informatietijdperk. Een fascinatie geba-seerd op enthousiasme, hoop, scepsis, afschuw. En ook weemoedigheid.
WILLEM MINDERHOUT
Business consultant Origin
Lid AB PvdA cif'deling Den Haag
34· Bart Tromp, 'Modernisme als probleem', in: Eenjrisoewassen doedelzak,
Amsterdam: De Arbeiderspers, 1988,
p. 62-63.
Reaels voor de Nieuwe Economie,
Nieuwezijds Amsterdam, 1999, p. 26.
3 6. Immanuel Wallerstein, 'De wereld die ons te wachten staat in 3 2
Social is me &._Democratie 7 I 8 1999.
Bart Tromp, 'Hedendaags kapitalisme. Wereldsysteemanalyse.', Twintiaste jaarboek voor het democratisch socialisme,
WBSI Arbeiderspers Amsterdam, 1999.
3
>.
'Als je niet in real time werkt, ben je er geweest', Kevin Kelly, Nieuwestellingen' en Willem Minderhout, 'De